Gốm Satsuma: Biểu tượng Nhật Bản thống nhất và hội nhập

(ĐTTCO) - Sự duy tân khai phóng đưa đến thay đổi lớn về văn hóa và tư duy sáng tạo, bao gồm cả phát triển công nghiệp và tăng cường xuất khẩu khiến phương Tây kinh ngạc, họ xem Nhật Bản là phát hiện thú vị xứ Viễn Đông.
 Theo đó, giới tư sản phương Tây phát cuồng sưu tập đồ sứ cổ dòng Imari, Kutani, Kakiemon, Nabeshima, Hirado, nhưng đặc biệt ưu tiên đặt mua gốm Satsuma hoàn mỹ, rực rỡ sắc vàng, tượng trưng nước Nhật đầy sức sống.
 
Lịch sử gốm Satsuma
Tương tự vùng North Staffordshire (Anh), Cảnh Đức Trấn và Nghi Hưng (Trung Quốc), vùng Satsuma đồng nghĩa với danh xưng gốm sứ từ giữa cuối thế kỷ 19. Satsuma thuộc dòng gốm đất nung, được sản xuất lần đầu tại vùng Satsuma phía Nam đảo Kyushu, xung quanh khu vực Kagoshima từ những năm 1600. Theo đó, trong 2 lần xâm lược Triều Tiên năm 1592 và 1596 làm bàn đạp tấn công Trung Quốc, lãnh chúa Shimazu Yoshi-Hiro và 1.000 võ sĩ Satsuma theo trợ chiến đã bắt cóc về Nhật 47 tù binh, là nghệ nhân và thợ gốm lành nghề, nhằm phục vụ công nghiệp gốm riêng gia tộc Shimazu và sản xuất đồ gia dụng, trà cụ cho nghi lễ trà đạo. Lịch sử hiện đại ghi nhận là “cuộc chiến tranh gốm sứ”, vì nó đặt nền tảng phát triển gốm sứ Hizen Nhật trong kỷ nguyên vàng của Thời đại Edo, hay còn gọi là thời kỳ Mạc phủ Tokugawa (1603-1868) bế quan tỏa cảng.
 150 năm lịch sử minh định không có đồ gốm sứ nào có thể cạnh tranh với tay nghề thủ công chế tác gốm Satsuma với sự phân bố hài hòa màu sắc trên nền trắng ngà, men rạn nhuyễn cùng kỹ thuật đắp nổi, chạm, khắc công phu tuyệt mỹ của nghệ nhân Nhật Bản. 
Gốm Satsuma chia 2 loại, Satsuma đen (kuro) và trắng (shiro). Kuro-satsuma được làm từ đất sét chứa khoáng chất sắt cao và tráng men sậm màu truyền thống, có niên đại từ trước những năm 1600 (Ko-satsuma), ngày nay vẫn còn sản xuất dân dụng. Năm 1617, khi thợ gốm Triều Tiên phát hiện đất sét vàng sáng màu là sét khoáng trắng núi lửa quanh Kagoshima bị phong hóa bởi các suối nước nóng, họ bắt đầu sản xuất Shiro-satsuma với đặc trưng phần thân màu kem phủ men rạn nhuyễn, tỏa màu vàng be (beige) sáng đẹp. Các lãnh chúa Shimazu đều là chính trị gia có tâm hồn nghệ sĩ, yêu trà đạo và thích sưu tập cổ vật Trung Quốc, Triều Tiên. Tuy nhiên, mọi trang trí gốm Satsuma vẫn giữ tối giản như tính cách Nhật Bản với đồ án rồng, phụng, lân ảnh hưởng từ đồ sứ Manreki Akae và vẽ suối nước, mây, núi, hoa, chim, côn trùng theo bút pháp tả chân Trung Hoa hoặc không trang trí gì ngoài các hồi văn viền.  
Gốm Satsuma: Biểu tượng Nhật Bản thống nhất và hội nhập ảnh 1 Đôi lộc bình đại cao 175cm, đường kính bụng 63cm và đường kính vành miệng 70cm, chạm khắc huyền thoại về nội chiến và toàn bộ hoa văn, hồi văn của Nhật Bản. 
Năm 1793, Shimazu cử các nghệ nhân gốc Triều Tiên giỏi nhất của mình đến Kyoto để học tập kỹ thuật men và vẽ trên sứ Awata do nghệ nhân Nhật Kinkozan Sobei III dẫn dắt. Các nghệ nhân gốm Satsuma bắt đầu điêu khắc nổi, khắc dấu chìm để tạo dấu ấn khác biệt và làm cho sản phẩm trông thu hút hơn. Gia huy (mon) vòng tròn có chữ thập của lãnh chúa Shimazu trở thành biểu tượng gốm có xuất xứ Satsuma từ đó. 
Gốm Satsuma: Biểu tượng Nhật Bản thống nhất và hội nhập ảnh 2 Đỉnh trầm lớn cao 91cm, đường kính 40cm mô tả buổi họp do Mạc phủ chủ trì
và trận chiến của Shogun cùng Samurai thời Edo. 
Năm 1867, gốm Satsuma được đưa đi tham gia triển lãm quốc tế Paris, Pháp. Gốm Satsuma kích thước lớn, họa tiết hoa văn lạ, được vẽ tỉ mỉ và chi tiết với chất liệu vàng triển lãm gặt hái thành công vang dội. Giới tư bản phương Tây khao khát tìm hiểu nước Nhật mới và sưu tập gốm Satsuma khiến các vùng gốm sứ truyền thống như Kyoto cũng chuyển sang sản xuất, từ đó hình thành phong cách Kyo-Satsuma - hoàn toàn thoát ly khỏi ảnh hưởng hội họa Trung Hoa và trở thành niềm tự hào Nhật Bản.
Gốm Satsuma: Biểu tượng Nhật Bản thống nhất và hội nhập ảnh 3 Bát trà chawan Prince Shimazu, đường kính 13cm với đỉnh cao kỹ thuật Moriage và Nishiki-de. 
Nhận thấy cơ hội phát triển nền công nghiệp xuất khẩu kết hợp quảng bá lịch sử, văn hóa và tôn giáo, chính phủ thông qua chương trình bảo trợ nghệ thuật và sản xuất những siêu phẩm gốm sứ đa kích thước. Triển lãm quốc tế Vienna năm 1873, một lần nữa đưa gốm Satsuma thăng hoa nhờ tài hoa nghệ nhân Chin Jukan đạt giải lộc bình lớn. Kể từ đây, “gốm Satsuma thời Minh Trị” được thế giới đánh giá là dòng gốm kim hoàn, siêu vượt khỏi chiếc bóng nghệ thuật Trung Hoa ảnh hưởng.

Đặc trưng kỹ thuật gốm Satsuma trắng
Nguyên liệu sản xuất Satsuma trắng được giã đập 3.000 lần, lọc tinh và cải tiến tráng men; kỹ thuật đắp vàng và bạc lên các họa tiết trang trí trên gốm tạo ra trường phái đồ gốm thếp vàng (Nishiki-de). Việc sử dụng vàng thật để trang trí làm sản phẩm sang trọng như trường phái thêu kim tuyến dát vàng trong quá trình nung sứ Kutani (Kinran-de) không thể bắt chước hay làm giả.
Gốm Satsuma: Biểu tượng Nhật Bản thống nhất và hội nhập ảnh 4 Bình hoa Satsuma Gosu Blue cao 87cm, phong cách Satsuma cổ
ảnh hưởng hồi văn Chu Đậu và lối vẽ hoa cúc, suối ảnh hưởng Trung Hoa. 
Kỹ thuật Moriage (hay Paté sur paté) là đỉnh cao thẩm mỹ người Nhật dùng bút lông trực tiếp điểm nổi men trắng hình rồng, hoặc hạt nhũ vàng hào quang hay vẽ các cánh hoa sau lần nung đầu. Đôi khi, nghệ nhân trực tiếp đắp nổi sét khô hoặc làm khuôn sẵn hình rồng 3D dán trượt theo thân gốm khiến tổng thể trang trí thêm độc đáo và sinh động. 
Nhờ học hỏi phương Tây, người Nhật cải tiến kỹ thuật và chủ động điều nhiệt lò nung thủ công, sản xuất từ sản phẩm nhỏ tự khí đến những đôi lộc bình hay đỉnh trầm cao 3-7 feet không bị lỗi. Sau năm 1868, chính phủ quy định đóng dấu chất lượng và xuất xứ Satsuma gồm gia huy Shimazu  vẽ tay, nhũ vàng đối xứng hai bên cổ, giữa thân và cả đáy. Triện đáy luôn hiện diện quốc hiệu Đại Nhật Bản (大日本) bằng Hán tự, gốm Satsuma (薩摩焼 hay 薩摩), xưởng chế tác và tên nghệ nhân/họa sĩ.
Gốm Satsuma: Biểu tượng Nhật Bản thống nhất và hội nhập ảnh 5 Bình hoa lớn, đóng dấu quốc sản, cao 78cm, đường kính 42cm
với những nét vẽ siêu phẩm  nước Nhật thái bình. 

Ngày nay, gốm Kyo-Satsuma độc bản trở thành bảo vật tại các bảo tàng quốc gia nổi tiếng Victoria & Albert Museum (Anh), Guimet Museum of Asian Art (Pháp), Philadelphia Museum of Art (Mỹ), Saint Petersburg Museum (Nga)… Đặc biệt tư gia là quan chức ngoại giao được Chính phủ Nhật biếu tặng hoặc nhà sưu tập tư nhân nổi tiếng: Robert & Gloria Mascareli, Tom & Lynn Austern, Jean Bernstein & Clifford E. Schaeffer (New York); Tatiana Arapova & Anna Egorova (St. Petersburg), Thomas S. Kiernan (Sydney)…
Kyo-Satsuma là siêu phẩm thủ công Satsuma vẽ phủ kín thổ cẩm, phát triển rực rỡ nhờ kết hợp các tài hoa nghệ nhân gốm và họa sĩ trường phái Kano: Kinkozan Sobei VII, Seikozan, Ryozan, Yabu Meizan, Makuzu Kozan. Qua thời Thiên hoàng Taisho (1912-1926), thị phần Satsuma dành cho sưu tập bị thu hẹp bởi đệ nhất thế chiến tàn phá châu Âu.
Sự xuất hiện phong trào tân nghệ thuật Art-Nouveau thời gian này cũng làm thay đổi quan điểm nghệ thuật hội họa hàn lâm Satsuma đang thủ đắc. Khi đế quốc Đại Nhật Bản chuyển sang quân phiệt hóa năm 1921, Satsuma chuyển mô típ trang trí tuy vẫn nhũ vàng viền, nhưng dùng màu socola đậm chủ đạo trên nền men trắng mờ và đóng triện Anh ngữ báo hiệu sự giảm sút chất lượng, lụi tàn theo đà sản xuất hàng loạt. 

TS. Trương Đình Bảo Long

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Trích đoạn một vở cải lương. (Ảnh: Gia Thuận/TTXVN)

Sân khấu TPHCM tìm hướng đi mới trong mùa dịch COVID-19

(ĐTTCO)-Trong điều kiện dịch bệnh còn diễn biến phức tạp, nhiều sân khấu tại TP.HCM đã lên kế hoạch đầu tư nguồn nhân lực mới, bổ sung kiến thức cho đội ngũ tác giả trẻ và nâng cao năng lực cho đạo diễn trẻ.

Công nghệ

Khám phá đẳng cấp công nghệ mới

(ĐTTCO) - Không có gì là không thể với giới công nghệ. Bạn hãy tham khảo sự hữu ích, tiện lợi mà những sáng tạo tiện ích mang lại giúp cuộc sống ngày càng đẳng cấp hơn.

Thú đam mê

Những set trà chiều độc hiếm live

(ĐTTCO) - Cách nay gần 400 năm, trà đã dần vượt qua rượu, cà phê về tính đại chúng để chiếm lĩnh trái tim người đàn ông phương Tây chinh phục biển cả nhờ ở tính đằm đẹ, nhẹ nhàng như người phụ nữ phương Đông. Trà ngon nhất thường hái vào vụ Xuân, và vị trà dường như càng ngon hơn khi được thưởng thức bằng những trà cụ quý hiếm và đẹp mắt.

Sức khỏe

Cứu sống bệnh nhân vỡ gan nặng không cần phẫu thuật

(ĐTTCO) -  Ngày 25-2, BS CK2 Phạm Thanh Phong, Phó Giám đốc Bệnh viện đa khoa Trung ương Cần Thơ cho biết, một nữ bệnh nhân bị tai nạn vỡ gan phức tạp, đa chấn thương nặng, sốc mất máu, nhập viện trong tình trạng nguy kịch, vừa được các bác sĩ bệnh viện cứu sống sau nút mạch cầm máu mà không cần phẫu thuật.

Ẩm thực

REX Sài Gòn giới thiệu set menu đặc biệt ngày Lễ tình nhân 14-2

(ĐTTCO) - Nếu tình yêu là một hành trình thì hãy cùng nhau du ngoạn đến không gian ấm áp của Rooftop Garden Bar tại khách sạn Rex Sài Gòn - một trong những điểm sáng nổi tiếng về đêm ở khu vực Đông Nam Á, là nơi có không gian ngoài trời rộng lớn sẽ làm quý khách bất ngờ trước vẻ đẹp toàn cảnh trung tâm thành phố. 

Du lịch

Đón Tết trên non cao live

(ĐTTCO) - Những vườn hoa đào, hoa mận, hoa cải bung nở khắp núi rừng, báo hiệu mùa xuân đã về rẻo cao. Đồng bào Mông rộn ràng đón 2 cái Tết: Tết Mông và Tết Nguyên đán theo người Kinh. Nhà nhà cùng nhau giã bánh dày, làm cỗ, sum họp ăn uống. Trẻ con, phụ nữ xúng xính bộ váy đẹp nhất đi chơi Tết. Không khí Tết, xuân rộn ràng sắc màu, chẳng hề có dư âm đại dịch Covid-19 nơi này. 

Mua sắm

Mua sắm túi xách xu hướng Xuân Hè 2021

(ĐTTCO) - Bạn đang tìm kiếm một mẫu túi xách mới mẻ cho mùa Xuân Hè? Hãy tham khảo các xu hướng đang thịnh hành này, những thiết kế tuyệt đẹp này chắc chắn sẽ thu hút ánh nhìn của bất kỳ ai nhìn thấy chúng.