Vaccine sẽ thay đổi con đường của đại dịch vào năm 2021 như thế nào?

SCMP
(ĐTTCO) - Một năm sau khi một loại Covid-19 mới gây ra đại dịch tồi tệ nhất trong một thế kỷ, một số loại vắc xin đã được tung ra và những loại khác dự kiến sẽ tiếp theo trong những tháng tới.

 Ảnh minh họa.

Ảnh minh họa.

Đó là một kỷ lục. Trước đó, chưa có vắc xin nào được phát triển trong vòng chưa đầy 4 năm, đôi khi mất hàng chục năm. Năm 2020 là một năm thảm khốc đối với nhiều người, nhưng nó cũng là một năm lập kỷ lục về nghiên cứu vắc-xin.

Lịch sử hình thành năm 2020 như thế nào?

Trình tự bộ gen của Covid-19 mới đã được chia sẻ trên một nền tảng công khai vào 11-1-2020, và nhờ sự làm việc không mệt mỏi của nhóm do nhà virus học Zhang Yongzhen ở Thượng Hải dẫn đầu, các nhà khoa học ở nhiều quốc gia khác nhau đã bắt đầu nghiên cứu vắc xin.

Ví dụ, vào 13-1-2020, công ty Moderna của Mỹ và Viện Y tế Quốc gia đã hoàn thiện trình tự cho một loại vắc xin mRNA chống lại loại vi rút mới và họ sớm bắt đầu sản xuất một lô lâm sàng.

Đại học Oxford cũng nhanh chóng điều chỉnh nghiên cứu của mình về vắc-xin hội chứng hô hấp Trung Đông sử dụng virus tinh tinh làm vật trung gian để biểu hiện Sars-CoV-2, tên chính thức của virus corona.

Bất chấp những bước chạy nước rút của các nhà phát triển vắc xin, khi người đứng đầu Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) Tedros Adhanom Ghebreyesus cho biết vào tháng 2 rằng vắc xin có thể sẵn sàng trong 18 tháng, nó có vẻ không thực tế và đầy tham vọng vì chưa bao giờ có vắc-xin thành công chống lại Covid-19.

John Moore, giáo sư vi sinh và miễn dịch học tại Đại học Y Weill Cornell ở New York cho biết: “Nếu bạn hỏi vào tháng 2 và tháng 3 [2020] liệu chúng ta có vắc xin vào tháng 12 hay không, không ai có thể nói rằng điều đó sẽ xảy ra nhanh chóng.”

Nhưng nghiên cứu khoa học về vắc-xin trong thập kỷ qua đã đặt nền móng. Giáo sư Moore nói: “Bạn phải nhớ rằng chương trình không bắt đầu từ con số không.”

Ví dụ, mặc dù chưa bao giờ có vắc xin mRNA cho con người, nhưng đã có nghiên cứu về công nghệ này trong khoảng 10 năm, bao gồm các thử nghiệm lâm sàng và phòng thí nghiệm sớm để xác định xem liệu nó có thể hoạt động để điều trị các bệnh như Ebola, Zika, cúm và ung thư.

Trước đây, các nhà phát triển cần đảm bảo vắc-xin hoạt động trước khi bắt đầu sản xuất. Nhưng giờ đây, nguồn tài trợ lớn của chính phủ đã cho phép họ đầu tư vào các cơ sở sản xuất trước khi họ phải chứng minh vắc-xin có hiệu quả.

Chương trình Warp Speed thời chính quyền của Tổng thống Mỹ Donald Trump đã trao hơn 12 tỷ USD cho các nhà sản xuất vắc-xin như Moderna, AstraZeneca, Johnson & Johnson, Sanofi và Novavax. Đổi lại, chính phủ Mỹ đã ký hợp đồng với các công ty này để họ có thể đáp ứng mục tiêu đảm bảo 300 triệu liều cho người Mỹ.

Ngược lại, chính phủ Trung Quốc đã thành lập một lực lượng đặc nhiệm vào tháng 1 để tài trợ và điều phối việc nghiên cứu vắc xin và thuốc sau khi bùng phát ở Vũ Hán. Đến tháng 4, họ đã xác định được 5 loại công nghệ vắc-xin khác nhau mà họ sẽ theo đuổi cho cuộc chạy đua vắc-xin, bao gồm cả công nghệ vắc xin bất hoạt truyền thống vốn bị phương Tây xa lánh từ lâu.

Giáo sư cho biết: “Có một số lý do khiến vắc xin bất hoạt không thực sự được theo đuổi ở phương Tây. Một, đó là một công nghệ cũ và các công ty dược phẩm đã chuyển sang các phương pháp hiện đại hơn.”

Ông nói thêm: “Điều thứ hai là luôn có nguy cơ xảy ra từ nhiều thập kỷ trước khi không khử hoạt vắc-xin đủ kỹ lưỡng và để lại một số virus xung quanh.” - ông cũng đề cập đến một tai nạn ở Mỹ năm 1955 liên quan đến vắc-xin bại liệt.

Ông cho biết không còn cơ sở nuôi cấy nào ở Mỹ phù hợp để tạo ra - và bất hoạt - một lượng lớn virus sống.

Tuy nhiên, cách tiếp cận của Trung Quốc đang mang lại hiệu quả. Trung Quốc chưa bao giờ là quốc gia dẫn đầu toàn cầu về nghiên cứu vắc-xin nhưng nước này đã nổi lên như người tiên phong trong cuộc đua vắc-xin Covid-19. Đây không phải là quốc gia đầu tiên vượt qua vạch đích, bị cản trở bởi quá ít trường hợp địa phương để phân tích hiệu quả và buộc phải tổ chức giai đoạn cuối của thử nghiệm vắc xin ở các quốc gia khác.

Các thủ tục xem xét thử nghiệm và quy định đã được nén và tổ chức đồng thời để đẩy nhanh quá trình, mà các nhà phân tích cho rằng có thể là một ví dụ cho nghiên cứu trong tương lai.

Stanley Plotkin, người đã phát minh ra vắc-xin rubella vào những năm 1960 và là người đóng vai trò quan trọng trong ngành công nghiệp vắc-xin trong nhiều thập kỷ, cho biết các sự kiện khoa học năm ngoái là chưa từng có và sẽ thay đổi kinh nghiệm nghiên cứu vắc-xin.

Ông Plotkin nói: “Chưa bao giờ có nhiều nhà phát triển… làm việc trên một loại vắc-xin duy nhất sử dụng nhiều nền tảng khác nhau trong một thời gian ngắn như vậy. Vâng, nó sẽ giúp ích trong tương lai.”

Nhưng sự tiến triển nhanh chóng đáng ngạc nhiên cũng phụ thuộc vào một chút may mắn, vì loại virus này hóa ra ít khôn lanh hơn so với một số mầm bệnh khác để phát triển vắc-xin.

Hầu hết 63 loại vắc-xin hiện đang trải qua các thử nghiệm lâm sàng nhắm vào protein đột biến của Covid-19 liên kết với tế bào người. Mục tiêu, được xác định dựa trên nghiên cứu vắc-xin trước đây, hóa ra lại là mục tiêu phù hợp.

Giáo sư Moore nói: “Ví dụ, HIV khó hơn nhiều để chủng ngừa… Cúm khó đối phó hơn nhiều so với Sars-CoV-2. Vì vậy, Sars-CoV-2 có vẻ khá dễ dàng so với một số mầm bệnh. Nó có một mặt của lỗ hổng có thể bị khai thác - điều này không áp dụng nhiều với các loại virus khác.”

Chúng ta nên mong đợi điều gì vào năm 2021?

Vẫn còn chưa chắc chắn về việc liệu và khi nào vắc-xin có thể chấm dứt đại dịch, đã lây nhiễm hơn 87 triệu người và giết chết ít nhất 1,8 triệu người trong khoảng một năm.

Dữ liệu về hiệu quả của các loại vắc-xin tiền tiêu đều tốt hơn nhiều so với tiêu chuẩn 50% do WHO và các cơ quan quản lý ở nhiều quốc gia đặt ra.

Hai loại vắc xin mRNA do Pfizer-BioNTech và Moderna phát triển lần lượt đạt khoảng 95%. Vắc xin vectơ của Oxford-AstraZeneca có tỷ lệ hiệu quả ít nhất là 70%, mặc dù nó có thể cao hơn nữa sau khi điều chỉnh liều lượng

Trung Quốc cũng công bố một trong những loại vắc-xin bất hoạt của họ có hiệu quả là 79%. Quốc gia này đã phê duyệt có điều kiện để vắc-xin ra mắt thị trường vào 31-12 và hứa sẽ cung cấp miễn phí cho công chúng. Họ cũng có một kế hoạch đầy tham vọng để tiêm chủng cho 50 triệu người thuộc các nhóm ưu tiên cao trước khi cao điểm du lịch Tết Nguyên đán vào giữa tháng 2.

Tuy nhiên, tỷ lệ hiệu quả của các loại vắc-xin này - mà các thử nghiệm so sánh các bệnh nhiễm trùng có triệu chứng ở các nhóm khác nhau - không thể cho thấy vắc-xin ngăn chặn sự lây truyền hiệu quả như thế nào. Vẫn còn rất ít thông tin về mức độ hiệu quả của vắc-xin ngăn chặn các bệnh nhiễm trùng không có triệu chứng. Và không phải tất cả các thử nghiệm vắc-xin đều cho thấy chúng có thể bảo vệ bệnh nhân cao tuổi hoặc bệnh nặng tốt như thế nào.

Do đó, các nhà khoa học sẽ theo dõi chặt chẽ xem liệu tỷ lệ lây truyền có giảm trong năm mới hay không, một yếu tố liên quan chặt chẽ đến khả năng tiếp cận vắc-xin và sự sẵn sàng tiêm vắc-xin của công chúng.

Ông Plotkin nói: “[Các chuyên gia sẽ tìm kiếm] việc giảm số ca nhập viện, nhưng cũng giảm số ca nhiễm trùng cho thấy sự lây lan của vi-rút đã giảm.”

Michael Kinch, giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Đổi mới Công nghệ Sinh học tại Đại học Washington ở St Louis, cho biết thời gian bảo vệ và sự đột biến của virus sẽ quyết định liệu vắc-xin có thể thực sự chấm dứt đại dịch hay không.

Ông Kinch nói: “Bằng chứng đang gia tăng rằng nhiễm trùng tự nhiên - trở thành bệnh do virus - có thể không cung cấp khả năng miễn dịch lâu bền ở một số người. Điều quan trọng là liệu một loại vắc-xin có thể khắc phục được hạn chế này hay không.”

Cho đến nay, biến thể mới được phát hiện ở London, mặc dù khiến virus dễ lây truyền hơn, không ảnh hưởng đến protein đột biến mà vắc-xin nhắm mục tiêu, nhưng các đột biến có thể xuất hiện trong năm tới sẽ ảnh hưởng đến sự thành công của các chương trình tiêm chủng.

Các vấn đề an toàn - bao gồm các tác dụng phụ hiếm gặp và lâu dài, chất lượng sản xuất và sai sót của con người trong quá trình tiêm chủng - cũng có thể đặt ra những thách thức. Niềm tin của công chúng vào vắc-xin sẽ rất quan trọng đối với việc liệu chúng có thực sự tạo ra sự khác biệt hay không.

Ví dụ, trong khi nhiều người ca ngợi hiệu quả cao của vắc-xin mRNA, George Gao Fu, người đứng đầu Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Trung Quốc (CDC), đã cảnh báo về các tác dụng phụ chưa rõ vì vắc-xin mRNA chưa bao giờ được sử dụng trên người khỏe mạnh.

Ngoài các vấn đề xung quanh sự thiếu hụt nguồn cung và khả năng tiếp cận vắc-xin của các nước đang phát triển, một mối quan tâm được nhiều tổ chức nêu ra từ đầu năm ngoái, việc tiêm chủng quy mô lớn và nhanh chóng có thể lộn xộn.

Ngay cả một quốc gia phát triển như Đức cũng phải đối mặt với nhiều khó khăn khi bắt đầu triển khai, đặc biệt là do nước này đang sử dụng vắc-xin Pfizer-BioNTech cần được đông lạnh sâu. Tám công nhân tại một nhà chăm sóc đã bị tiêm nhầm liều Pfizer-BioNTech gấp 5 lần liều khuyến cáo. Và 1.000 liều vắc-xin tương tự đã được trả lại sau khi được vận chuyển trong hộp mát lạnh dã ngoại thay vì ở nhiệt độ -70 độ C theo yêu cầu.

Johnson & Johnson - công ty đã chiếm một tỷ lệ đáng kể trong danh mục đầu tư của Cơ sở Covax, một cơ chế phân phối vắc-xin quốc tế do WHO đứng đầu - có khả năng sẽ hoàn thành phân tích hiệu quả của nó.

Các nhà khoa học cũng đang đặt hy vọng vào vắc-xin tiểu đơn vị protein, một công nghệ đang được sử dụng bởi công ty Novavax của Mỹ và cũng bởi một nhóm do người đứng đầu CDC Trung Quốc Gao và An Huy Zhifei Longcom Biopharmaceuticals dẫn đầu. Công nghệ này đã được chứng minh tốt và đã được sử dụng trong tiêm phòng cúm và vắc-xin viêm gan nhưng những loại vắc-xin này rất khó thiết kế.

Một ứng cử viên của vắc-xin protein được phát triển bởi tập đoàn dược phẩm khổng lồ Sanofi và GSK phải trì hoãn đến cuối năm nay vì dữ liệu lâm sàng yếu.

Nhã Trúc

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Hồ sơ

Chiến tranh vùng Vịnh châm ngòi cho cuộc cách mạng quân sự của Bắc Kinh như thế nào?

(ĐTTCO) - Ngày 18-1 đánh dấu kỷ niệm 30 năm Chiến dịch Bão táp sa mạc, khi liên quân do Mỹ dẫn đầu xâm lược Iraq. Chiến tranh vùng Vịnh đã gây ra 30 năm hỗn loạn và bất ổn tại quốc gia Trung Đông hùng mạnh một thời nhưng cũng là một lời thức tỉnh đối với các nhà lãnh đạo quân sự của Trung Quốc.

Nhân vật

Carl Icahn “Ác mộng” phố Wall

(ĐTTCO) - Giới tài chính và các doanh nghiệp thường kháo nhau rằng, không phải Warren Buffet hay George Soros là cái tên khiến các doanh nghiệp e sợ, Carl Icahn và công ty đầu tư của ông mới chính là “cơn ác mộng” của họ. Với phong cách đầu tư “xé lẻ” doanh nghiệp để thu lại lợi nhuận cho cá nhân, thật không ngoa nếu gọi tỷ phú cổ phiếu Carl Icahn là gã “sói già phố Wall”.