Tái cơ cấu nền kinh tế

Khai thông “nút thắt” tư duy

Quá trình tái cơ cấu nền kinh tế đã được khởi động từ cuối năm ngoái, nhưng tới nay vẫn chưa có nhiều chuyển biến rõ rệt. Nhiều ý kiến cho rằng việc thực hiện các nhóm giải pháp kiềm chế lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô theo Nghị quyết 11 của Chính phủ chính là thời cơ để đẩy nhanh quá trình tái cơ cấu nền kinh tế. Tuy nhiên, điều quan trọng là tái cơ cấu kinh tế cần bắt đầu bằng đổi mới tư duy.

Nhận diện khó khăn

Theo một báo cáo vừa được Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) công bố, có nhiều khó khăn phải vượt qua khi thực hiện thay đổi mô hình phát triể

n và cơ cấu lại nền kinh tế Việt Nam. Trong đó, khó khăn hàng đầu là về tư duy, quan niệm và nhận thức. Từ lâu nay, những “nút thắt cổ chai” của nền kinh tế đã được nhìn nhận như kết cấu hạ tầng yếu kém, thủ tục hành chính rườm rà, nguồn nhân lực yếu, tăng trưởng kinh tế chủ yếu theo chiều rộng…

Cả ngành công nghiệp đang bị xé nát khi lợi ích cục bộ đang ăn sâu, bám rễ ở các địa phương. Tỉnh nào cũng muốn có nhiều dự án, muốn có sân bay, cảng biển, sân golf… Trong hoạt động quản lý nhà nước, riêng ngành công nghiệp có tới 13 bộ quản lý, sản xuất xi măng do Bộ Xây dựng quản lý; sản xuất ô tô, tàu hỏa, tàu thủy lại do Bộ Giao thông - Vận tải quản lý…

TS. Phan Đăng Tuất, Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược và chính sách công nghiệp

Tuy nhiên, có quan điểm cho rằng những điều kể trên chưa phải là “nút thắt” quan trọng nhất, bởi vẫn còn một “nút thắt” bao trùm lên tất cả, đó là “nút thắt” tư duy. Nếu không dám nhìn thẳng vào nguyên nhân chính yếu này, dù có cơ cấu lại nền kinh tế bao nhiêu lần cũng không đủ.

Báo cáo của CIEM phân tích: “Nút thắt tư duy không hẳn hoàn toàn do bảo thủ, mà có thể do chưa hiểu hết sự việc nên nhìn nhận vấn đề theo đám đông. Thí dụ, quan điểm phổ biến hiện nay cho rằng khủng hoảng toàn cầu do Nhà nước đã không thể kiểm soát tốt nền kinh tế thị trường. Đà tư duy này có thể dẫn tới quan điểm của các nhà làm chính sách là phải tăng cường sự quản lý nhà nước thông qua tăng cường thêm số lượng các tập đoàn kinh tế để điều tiết thị trường, cũng như Nhà nước phải tăng cường giám sát thị trường nhiều hơn nữa. Hệ quả của đà tư duy này phần nào đã gây ra những vấn đề của các tập đoàn kinh tế nhà nước thời gian qua, mà đỉnh điểm là sự đổ vỡ của Tập đoàn Công nghiệp tàu thủy Việt Nam (Vinashin), khiến Chính phủ phải quyết định cơ cấu lại tập đoàn này”.

Bên cạnh những khó khăn do cách làm cũ, bất cập về tổ chức và năng lực thực hiện, báo cáo của CIEM không ngần ngại chỉ ra một thách thức mới: đó là ngăn cản của nhóm lợi ích đến quá trình tái cơ cấu kinh tế. Theo CIEM, nhiều người hình dung nền kinh tế Việt Nam giống như một bàn cờ, chia thành nhiều mảnh nhỏ. Sẽ không có gì đáng lo ngại nếu mỗi mảnh nhỏ đều được điều tiết và có sự cạnh tranh lành mạnh.

Nhưng vấn đề là ở nước ta những mảnh nhỏ này thường bị chi phối bởi các nhóm độc quyền và đặc quyền. Điều này thể hiện rõ nét trong quá trình thực hiện cải cách khu vực doanh nghiệp nhà nước, nhất là những doanh nghiệp lớn. Trong khi đó, thiếu tầm nhìn dài hạn cho chính sách cũng là một rào cản đáng kể. Từ năm 2007 đến nay, nền kinh tế vẫn khi nóng, khi lạnh do nhiều yếu tố. Nhưng quan trọng nhất là những bất ổn vĩ mô vẫn diễn ra dai dẳng, mà thách thức lớn nhất của năm 2011 lại là nguy cơ lạm phát cao.

Đổi mới tư duy

Không phải ngẫu nhiên mà nhiều ý kiến cho rằng Việt Nam nên bắt đầu cơ cấu lại nền kinh tế bằng đổi mới tư duy. Liên hệ với công cuộc đổi mới thực hiện năm 1986, nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan cho rằng: “Việt Nam nên bắt đầu bằng đổi mới tư duy. Đổi mới năm 1986 cũng bằng cái đó, giờ chắc cũng phải thế. Cái chính là phải quyết tâm, phải vượt qua được chính mình”.

Điều cơ bản để thay đổi mô hình phát triển là thay đổi cơ cấu sản xuất trong nước để hướng đầu tư vào các ngành có giá trị gia tăng cao hơn. Đây là vấn đề mang tính chiến lược, phải đặt trong tầm nhìn dài hạn để định hình một cơ cấu kinh tế mới, trong đó thay đổi cơ cấu công nghiệp phải được xem là “xương sống” để thay đổi cơ cấu kinh tế.

PGS.TS Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam

Trong đó, sự đổi mới tư duy của lãnh đạo cấp cao là rất quan trọng, để đưa ra được tín hiệu rõ ràng cho cả hệ thống vận hành theo cùng một hướng. Theo TS. Nguyễn Đình Cung, Phó Viện trưởng CIEM, trước hết phải đổi mới tư duy để có những bước đột phá về chiến lược, chính sách, giải pháp để xây dựng mô hình phát triển mới, cơ cấu lại cơ bản nền kinh tế. Chúng ta không thể tiếp tục mãi con đường khai thác cạn kiệt tài nguyên, gia công, lắp ráp với giá nhân công thấp, chậm đổi mới công nghệ, giá trị gia tăng thấp.

Phải từ bỏ tư duy chạy theo tăng trưởng bằng mọi giá, nghiêng về số lượng coi nhẹ chất lượng, nghiêng về chiều rộng coi nhẹ chiều sâu. Quan điểm này đã thực sự được triển khai, khi trong năm 2010 và 2011 Chính phủ đều coi trọng mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô, tạo nền tảng cho bước phát triển bền vững trong giai đoạn tiếp theo. Có nhiều ý kiến đề xuất, cần có sự phân kỳ trong quá trình thay đổi mô hình phát triển và cơ cấu lại nền kinh tế.

Trong đó, chú ý 2011-2013 được coi là giai đoạn chuyển tiếp của quá trình. Vì vậy, trong thời gian này khâu đột phá về mặt thể chế rất quan trọng. Trong giai đoạn tiếp theo (sau 2013), đẩy mạnh thực hiện các nội dung cơ cấu lại nền kinh tế ở tất cả các cấp độ, chú trọng định hình một cơ cấu kinh tế quốc gia hợp lý, hướng mạnh vào năng suất, chất lượng và hiệu quả.

Một trong những hướng để tăng hiệu quả nền kinh tế được CIEM đề xuất là ngoài việc “tuần tự tiệm tiến” đối với những ngành có lợi thế cạnh tranh cao hiện hữu, cần ưu tiên “khai thông đột phá” vào một số lĩnh vực làm nền tảng cho nền kinh tế như: logistics (vận tải biển, cảng biển, kho tàng bến bãi, hải quan…); công nghệ chế tác (đóng tàu, cơ khí phục vụ nông nghiệp…); điện tử, tin học, công nghệ thông tin; du lịch…

Một hướng ưu tiên khác là đột phá vùng, tức là thiết lập những vùng kinh tế tăng trưởng, kiểu như Thâm Quyến ở Trung Quốc. Việc hình thành các vùng kinh tế vừa tạo động lực cho nền kinh tế, vừa giúp khắc phục tình trạng nền kinh tế bị chia cắt, manh mún bởi tư duy cục bộ địa phương như hiện nay.

Thời cơ từ Nghị quyết 11

Những biểu hiện thiếu bền vững của nền kinh tế, bất ổn vĩ mô trong thời gian gần đây là kết quả của cả quá trình phát triển. Theo chuyên gia kinh tế Vũ Quốc Tuấn, những giải pháp đề ra trong Nghị quyết 11 của Chính phủ tuy đã xử lý 3 yếu tố trực tiếp gây ra lạm phát, đó là giảm tốc độ bơm tiền ra, giảm bội chi ngân sách và cắt giảm đầu tư công, nhưng cần phải gắn chặt và thúc đẩy cơ cấu lại nền kinh tế.

Khai thông “nút thắt” tư duy ảnh 1

Chỉ vì lợi ích cục bộ mà nhiều địa phương bất chấp quy hoạch,
muốn có nhiều dự án hot như sân golf chẳng hạn. Ảnh: TỰ TRUNG

Cùng quan điểm này, TS. Trần Du Lịch, thành viên Hội đồng tư vấn chính sách tài chính - tiền tệ quốc gia, cho rằng khi nền kinh tế hội nhập càng sâu kinh tế thế giới, tình trạng nhập siêu, thâm hụt cán cân vãng lai kéo dài, hệ số ICOR cao, hiệu quả nền kinh tế thấp, sản xuất gia công, xuất khẩu tài nguyên thô, giá trị lao động rẻ... càng thể hiện rõ.

Thực tế này đòi hỏi trong quá trình thực hiện Nghị quyết 11 cần lồng ghép các chính sách trung và dài hạn để thực hiện các bước chuyển dịch quá trình phát triển, tái cơ cấu nền kinh tế theo tinh thần Đại hội lần thứ XI của Đảng đã đề ra. Cụ thể, trong chính sách tài khóa ngoài việc thắt chặt chi tiêu cần tính tới đổi mới phương thức đầu tư; xác định lại vai trò của Nhà nước trong đầu tư công; đổi mới phương thức phân bố vốn ngân sách cũng như cách quản lý...

Theo TS. Lê Đình Ân, nguyên Giám đốc Trung tâm Thông tin và dự báo kinh tế - xã hội Quốc gia, Nghị quyết 11 đã thể hiện rõ sự chuyển biến trong tư duy điều hành kinh tế, đặc biệt tư tưởng chủ đạo là vận dụng cơ chế thị trường, tránh can thiệp bằng những biện pháp hành chính làm méo mó thị trường.

Tuy nhiên, song song với việc thực hiện Nghị quyết 11 cần tính đến những giải pháp lâu dài và phải coi đây là thời cơ để tái cơ cấu kinh tế. Việc tính toán chuyển đổi mô hình tăng trưởng và tái cơ cấu nền kinh tế không chỉ xuất phát từ đòi hỏi ứng phó với tình hình trước mắt, mà chính là giải quyết những nguyên nhân sâu xa của lạm phát.

BẢO MINH

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất