Sức sống nghề tò he

(ĐTTCO) -  “Được voi đòi tiên” - đó là câu thành ngữ của những người nặn tò he ở Xuân La, xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên, Hà Hội. 
Voi và tiên đều chỉ tò he, về sau thành ngữ này đã đi sâu vào đời sống để mô tả một tính cách của con người nơi đây.
 
Phát tích làng nghề
Trong một chuyến tham quan du lịch cùng người bạn du khách nước ngoài có hỏi tôi rằng “trẻ con ngày xưa các bạn hay chơi trò chơi gì”. Tôi cũng kể ra rất nhiều trò như ô ăn quan, chơi con quay, bịt mắt bắt dê… rồi sực nhớ ra tò he, một món đồ chơi tuyệt vời của ông cha ta ngày xưa. Nghe diễn giải về sự sáng tạo, độc đáo của nặn tò he, người bạn nước ngoài trầm trồ thán phục.
Nhưng không phải tò he được làm ở mọi miền đất nước mà cũng có nơi “phát tích” của nó. Cách đây khoảng 300-400 năm, nghề nặn tò he khởi nguồn từ làng Xuân La, cái tên ban đầu được đặt theo tiếng "toe toe" thổi kèn của trẻ con sau đọc chệch sang là tò he. Theo nghệ nhân Chu Tiến Công, Xuân La là làng khởi nguồn nghề nặn tò he, một số nơi nay cũng làm thì đều là học trò từ Xuân La mà ra cả.
Chia sẻ về nghề, nghệ nhân Chu Tiến Công cho biết: “Nghề tò he lúc hưng lúc suy, lúc suy nhất chính là lúc đói nhất vì tò he được làm bằng gạo nếp, nhưng khi đất nước chiến tranh gạo ăn không đủ lấy đâu gạo làm tò he để chơi. May nhà tôi lúc đó vẫn làm cầm chừng để giữ nghề và duy trì được đến ngày nay. Nhớ lại cái ngày giấu gạo nặn tò he, con cái đói bụng mà thấy thật xao lòng, đứng trước hai sự lựa chọn may mắn sao giờ vẫn có cả hai đấy anh ạ”.
Theo chân lão nghệ nhân tham quan làng Xuân La, ngôi làng cổ với cảnh quê thôn dã như bao ngôi làng Bắc bộ khác, tuy được gọi là làng nghề nhưng hiện số hộ làm nghề trong làng chắc chưa đến 1/5 vì lợi nhuận nghề nặn tò he mang lại khá thấp. Mỗi con tò he chỉ có giá từ 5.000-10.000 đồng, con nào kỳ công lắm mới có giá lên đến 20.000 đồng, nhưng tiền cơm với bộ màu cũng chiếm phân nửa. Chưa tính đến vào mùa hanh khô tò he thường cứng và nứt vỡ có khi càng nặn càng lỗ. Cực chẳng đã, nhưng muôn hình vạn vật tò he vẫn sống trong lòng mỗi người con Xuân La như một nghề cao quý.
Sức sống nghề tò he ảnh 1 Nghệ nhân Chu Tiến Công chỉ mất khoảng 3 phút để nặn xong một bông hoa. 
Vẻ đẹp tiềm ẩn
Khi nặn hình các danh nhân lịch sử, người nghệ nhân phải có nhiệm vụ giảng giải về lịch sử cho trẻ em muốn nặn, vì vậy mà ẩn sau mỗi con tò he là một giai thoại, một bài học, một bài dạy cho con cháu tự hào về truyền thống cha ông mình. Tò he không chỉ chơi được, ngắm được mà còn có thể ăn được vì những chất tạo màu đa phần đều an toàn. Thí dụ như màu đen tạo từ tro bếp, màu vàng tạo từ gừng, màu tím tạo từ bắp cải tím, màu cam tạo từ củ cà rốt… Đối với những người cả đời cặm cụi với nghề như nghệ nhân Công việc sử dụng phẩm màu hóa học nặn tò he là một việc làm “thất đức”, bởi đối tượng phục vụ là trẻ nhỏ, làm vậy không khác gì hủy hoại chính con cháu của mình.
Đa phần những người nặn tò he Xuân La đều kẽo kẹt trên chiếc xe đạp đi tứ xứ nặn tò he, đặc biệt là những khu vui chơi đông trẻ em, thu nhập chẳng là bao nhưng họ vẫn đi vì miếng cơm manh áo. Còn ngay tại Xuân La, bây giờ cũng bắt đầu hình thành Câu lạc bộ nặn tò he của làng và truyền dạy cho lớp trẻ, nhưng số lượng còn hạn chế. Ước vọng của nghệ nhân Công sẽ sớm xây dựng một nhà lưu niệm về các tài liệu, sưu tầm về làng nghề, khu biểu diễn nặn tò he để quảng bá tới du khách thập phương đến thăm làng.
Tôi cũng được đi đây đi đó nhiều nơi du lịch, thấy nhiều trò chơi hiện đại, điện tử thu hút trẻ em, còn lọt thỏm giữa khung cảnh ồn ào, náo nhiệt chơ vơ người phụ nữ ngồi nặn tò he ít người để ý. Chạnh lòng, tôi lại gần nhìn chị nặn tỉ mỉ từng con giống, nhìn đôi tay khéo léo nặn tò he, loáng cái đã xong, thật cảm phục. Chia sẻ nỗi lòng cùng nghệ nhân Công, ông bảo người làng này ai cũng thế cả, làm nghề chẳng phải để làm giàu, mà là yêu nghề, muốn giữ nghề tổ tiên để lại là chính. “Như tôi năm nay đã 70 tuổi trừ mấy năm đi bộ đội ra, ngày nào cũng “sờ” đến tò he cho đỡ nhớ, đỡ quên nghề” - ông ngậm ngùi.
Sau khi nhận danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú do Chủ tịch nước tặng năm 2015, ông Công đã tích cực dạy lại nghề cho thanh niên trong làng, mỗi tuần ông dành 3 buổi lên tầng 2 Trường Mầm non xã để dạy các cháu nhỏ, lương bổng, chế độ học phí chẳng có, chỉ có cái tâm của người nghệ nhân già. “Nếu như có khu trưng bày sản phẩm, và có những chuyến xe buýt tham quan du lịch đến làng, tôi nghĩ sẽ có nhiều du khách đến giúp đời sống người Xuân La chúng tôi cũng khấm khá lên đôi chút” - người nghệ nhân mơ ước.

Nguyễn Văn Công

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Tinh túy ẩm thực Quảng Đông tại Hà Nội Daewoo

Tinh túy ẩm thực Quảng Đông tại Hà Nội Daewoo

(ĐTTCO) - Tiếp nối hơn 2 thập niên chinh phục thực khách bằng tinh hoa ẩm thực Quảng Đông tại Sài Gòn, mới đây nhà hàng Ngân Đình đã có mặt tại Hà Nội, mang tới cho thực khách thủ đô một không gian ẩm thực sang trọng, đẳng cấp trong khuôn viên khách sạn 5 sao Hà Nội Daewoo. 

Công nghệ

TPHCM chạm đến những tiền đề ứng dụng AI

(ĐTTCO) - Đến nay, Hội thi giải pháp ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trên địa bàn TPHCM năm 2020 đã có những kết quả ban đầu. Kết quả hội thi sẽ được công bố tại Ngày hội AI TPHCM sắp tới (dự kiến diễn ra từ ngày 2 đến 4-10).

Thú đam mê

Những set trà chiều độc hiếm live

(ĐTTCO) - Cách nay gần 400 năm, trà đã dần vượt qua rượu, cà phê về tính đại chúng để chiếm lĩnh trái tim người đàn ông phương Tây chinh phục biển cả nhờ ở tính đằm đẹ, nhẹ nhàng như người phụ nữ phương Đông. Trà ngon nhất thường hái vào vụ Xuân, và vị trà dường như càng ngon hơn khi được thưởng thức bằng những trà cụ quý hiếm và đẹp mắt.

Sức khỏe

Xét nghiệm NIPT di truyền dị tật trong thai kỳ

(ĐTTCO) – Mới đây, Viện Di truyền y học – Gene Solutions đã tổ chức buổi toạ đàm với chủ đề xét nghiệm di truyền trong thai kỳ: cập nhật thông tin và những xu hướng mới. 

Du lịch

Tập trung chất lượng dịch vụ du lịch sau cú "đánh bồi" của dịch Covid

(ĐTTCO) - Để ngành du lịch có thể có được sự phục hồi ngoạn mục thì cần phải có sự vào cuộc của tất cả các bên. Các bên cùng nỗ lực thì khó khăn mới được giải quyết. Khi đó, chúng ta đã có thể dõng dạc chuyển tải thông điệp “An toàn rồi - du lịch thôi!".

Mua sắm

Túi cầm tay cho nam giới

(ĐTTCO) - Những chiếc túi cầm tay nhỏ gọn (hand-held) là vật dụng được ưa chuộng của nam giới, nhất là những ai không thích sự cồng kềnh. Nếu bạn đang tìm kiếm loại túi này, hãy tham khảo một số mẫu sau đây.