Sức sống nghề tò he

(ĐTTCO) -  “Được voi đòi tiên” - đó là câu thành ngữ của những người nặn tò he ở Xuân La, xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên, Hà Hội. 
Voi và tiên đều chỉ tò he, về sau thành ngữ này đã đi sâu vào đời sống để mô tả một tính cách của con người nơi đây.
 
Phát tích làng nghề
Trong một chuyến tham quan du lịch cùng người bạn du khách nước ngoài có hỏi tôi rằng “trẻ con ngày xưa các bạn hay chơi trò chơi gì”. Tôi cũng kể ra rất nhiều trò như ô ăn quan, chơi con quay, bịt mắt bắt dê… rồi sực nhớ ra tò he, một món đồ chơi tuyệt vời của ông cha ta ngày xưa. Nghe diễn giải về sự sáng tạo, độc đáo của nặn tò he, người bạn nước ngoài trầm trồ thán phục.
Nhưng không phải tò he được làm ở mọi miền đất nước mà cũng có nơi “phát tích” của nó. Cách đây khoảng 300-400 năm, nghề nặn tò he khởi nguồn từ làng Xuân La, cái tên ban đầu được đặt theo tiếng "toe toe" thổi kèn của trẻ con sau đọc chệch sang là tò he. Theo nghệ nhân Chu Tiến Công, Xuân La là làng khởi nguồn nghề nặn tò he, một số nơi nay cũng làm thì đều là học trò từ Xuân La mà ra cả.
Chia sẻ về nghề, nghệ nhân Chu Tiến Công cho biết: “Nghề tò he lúc hưng lúc suy, lúc suy nhất chính là lúc đói nhất vì tò he được làm bằng gạo nếp, nhưng khi đất nước chiến tranh gạo ăn không đủ lấy đâu gạo làm tò he để chơi. May nhà tôi lúc đó vẫn làm cầm chừng để giữ nghề và duy trì được đến ngày nay. Nhớ lại cái ngày giấu gạo nặn tò he, con cái đói bụng mà thấy thật xao lòng, đứng trước hai sự lựa chọn may mắn sao giờ vẫn có cả hai đấy anh ạ”.
Theo chân lão nghệ nhân tham quan làng Xuân La, ngôi làng cổ với cảnh quê thôn dã như bao ngôi làng Bắc bộ khác, tuy được gọi là làng nghề nhưng hiện số hộ làm nghề trong làng chắc chưa đến 1/5 vì lợi nhuận nghề nặn tò he mang lại khá thấp. Mỗi con tò he chỉ có giá từ 5.000-10.000 đồng, con nào kỳ công lắm mới có giá lên đến 20.000 đồng, nhưng tiền cơm với bộ màu cũng chiếm phân nửa. Chưa tính đến vào mùa hanh khô tò he thường cứng và nứt vỡ có khi càng nặn càng lỗ. Cực chẳng đã, nhưng muôn hình vạn vật tò he vẫn sống trong lòng mỗi người con Xuân La như một nghề cao quý.
Sức sống nghề tò he ảnh 1 Nghệ nhân Chu Tiến Công chỉ mất khoảng 3 phút để nặn xong một bông hoa. 
Vẻ đẹp tiềm ẩn
Khi nặn hình các danh nhân lịch sử, người nghệ nhân phải có nhiệm vụ giảng giải về lịch sử cho trẻ em muốn nặn, vì vậy mà ẩn sau mỗi con tò he là một giai thoại, một bài học, một bài dạy cho con cháu tự hào về truyền thống cha ông mình. Tò he không chỉ chơi được, ngắm được mà còn có thể ăn được vì những chất tạo màu đa phần đều an toàn. Thí dụ như màu đen tạo từ tro bếp, màu vàng tạo từ gừng, màu tím tạo từ bắp cải tím, màu cam tạo từ củ cà rốt… Đối với những người cả đời cặm cụi với nghề như nghệ nhân Công việc sử dụng phẩm màu hóa học nặn tò he là một việc làm “thất đức”, bởi đối tượng phục vụ là trẻ nhỏ, làm vậy không khác gì hủy hoại chính con cháu của mình.
Đa phần những người nặn tò he Xuân La đều kẽo kẹt trên chiếc xe đạp đi tứ xứ nặn tò he, đặc biệt là những khu vui chơi đông trẻ em, thu nhập chẳng là bao nhưng họ vẫn đi vì miếng cơm manh áo. Còn ngay tại Xuân La, bây giờ cũng bắt đầu hình thành Câu lạc bộ nặn tò he của làng và truyền dạy cho lớp trẻ, nhưng số lượng còn hạn chế. Ước vọng của nghệ nhân Công sẽ sớm xây dựng một nhà lưu niệm về các tài liệu, sưu tầm về làng nghề, khu biểu diễn nặn tò he để quảng bá tới du khách thập phương đến thăm làng.
Tôi cũng được đi đây đi đó nhiều nơi du lịch, thấy nhiều trò chơi hiện đại, điện tử thu hút trẻ em, còn lọt thỏm giữa khung cảnh ồn ào, náo nhiệt chơ vơ người phụ nữ ngồi nặn tò he ít người để ý. Chạnh lòng, tôi lại gần nhìn chị nặn tỉ mỉ từng con giống, nhìn đôi tay khéo léo nặn tò he, loáng cái đã xong, thật cảm phục. Chia sẻ nỗi lòng cùng nghệ nhân Công, ông bảo người làng này ai cũng thế cả, làm nghề chẳng phải để làm giàu, mà là yêu nghề, muốn giữ nghề tổ tiên để lại là chính. “Như tôi năm nay đã 70 tuổi trừ mấy năm đi bộ đội ra, ngày nào cũng “sờ” đến tò he cho đỡ nhớ, đỡ quên nghề” - ông ngậm ngùi.
Sau khi nhận danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú do Chủ tịch nước tặng năm 2015, ông Công đã tích cực dạy lại nghề cho thanh niên trong làng, mỗi tuần ông dành 3 buổi lên tầng 2 Trường Mầm non xã để dạy các cháu nhỏ, lương bổng, chế độ học phí chẳng có, chỉ có cái tâm của người nghệ nhân già. “Nếu như có khu trưng bày sản phẩm, và có những chuyến xe buýt tham quan du lịch đến làng, tôi nghĩ sẽ có nhiều du khách đến giúp đời sống người Xuân La chúng tôi cũng khấm khá lên đôi chút” - người nghệ nhân mơ ước.

Nguyễn Văn Công

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Một phút lơ là  thổi bay thành quả chống dịch

Một phút lơ là thổi bay thành quả chống dịch

(ĐTTCO)-Số ca lây nhiễm Covid-19 đang tăng nhanh từng ngày và có những diễn biến hết sức phức tạp. Nhiều tỉnh và thành phố đã thực hiện giãn cách xã hội, TPHCM đang cân nhắc thực hiện Chỉ thị 19 của Thủ tướng Chính phủ. Tất cả những điều này khiến cho chúng ta có vẻ như đang tiến đến gần việc phải thực hiện giãn cách xã hội để chống dịch theo nội dung Chỉ thị 16 một lần nữa. 

Công nghệ

Gian bếp hiện đại

(ĐTTCO) - Hãy tận hưởng mùa hè với những món ăn dinh dưỡng và đặc sắc cho cả gia đình, nhưng vẫn tiết kiệm được thời gian từ những gian bếp hiện đại.

Thú đam mê

Những set trà chiều độc hiếm live

(ĐTTCO) - Cách nay gần 400 năm, trà đã dần vượt qua rượu, cà phê về tính đại chúng để chiếm lĩnh trái tim người đàn ông phương Tây chinh phục biển cả nhờ ở tính đằm đẹ, nhẹ nhàng như người phụ nữ phương Đông. Trà ngon nhất thường hái vào vụ Xuân, và vị trà dường như càng ngon hơn khi được thưởng thức bằng những trà cụ quý hiếm và đẹp mắt.

Sức khỏe

Giảm chất lượng cuộc sống do thoái hóa cột sống cổ

(ĐTTCO) - Thoái hóa cột sống cổ là một bệnh lý mãn tính khá phổ biến, tiến triển chậm, thường gặp ở người lớn tuổi. Bệnh hiện nay đang có xu hướng trẻ hóa do tính chất công việc phải ngồi lâu bên máy vi tính như nhân viên văn phòng… Bệnh nếu để lâu sẽ làm giảm chất lượng cuộc sống đáng kể. 

Du lịch

Du lịch hứng cú đánh bồi

(ĐTTCO)-Vừa nhen nhóm hồi phục, ngành du lịch VN tiếp tục đối mặt với cuộc chiến mới được đánh giá là “khốc liệt” hơn khi Covid-19 bắt đầu trở lại.

Mua sắm

Những mẫu trang sức hoàn hảo

(ĐTTCO) - Trang sức luôn có sức hấp dẫn khó chối từ với phái đẹp. Xin giới thiệu một vài mẫu cho bạn lựa chọn những món phụ kiện yêu thích.