Xung quanh việc báu vật triều Nguyễn hồi hương

Sau khi đấu giá thành công tại Pháp, cổ vật triều Nguyễn - chiếc xe kéo vua Thành Thái đặt làm tặng mẹ mình là Hoàng thái hậu Từ Minh dạo chơi trong vườn ngự uyển - lưu lạc gần 108 năm ở nước ngoài đã trở về cố hương. Đây là lần đầu Việt Nam đấu giá thành công cổ vật trên sàn quốc tế bằng tiền ngân sách. Nhưng khi trưng bày tại cung Diên Thọ (Đại nội Huế), một số nhà chuyên môn bày tỏ quan điểm hoài nghi về tính xác thực đối với cổ vật này. Để rộng đường dư luận, ĐTTC đã trao đổi với TS. Phan Thanh Hải, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế, người đại diện UBND tỉnh Thừa Thiên - Huế trực tiếp tham gia đấu giá cổ vật này.

PHÓNG VIÊN: - Thưa ông, một số nhà nghiên cứu cho rằng chiếc xe vua Thành Thái đặt làm tặng mẹ là Hoàng thái hậu Từ Minh sao không có biểu tượng chim phụng hoặc biểu tượng khác liên quan hoàng gia?

TS. PHAN THANH HẢI: -
Trước hết, phải khẳng định rằng không phải bất cứ cái gì xuất xứ liên quan đến nữ giới bậc cao quý trong hoàng gia triều Nguyễn đều phải có biểu tượng chim phụng. Chiếc xe không có trang trí hình chim phụng mà một số người tự ý quy chụp “dấu ấn hoàng gia” là chuyện rất bình thường. Hơn nữa, đây là phương tiện giao thông mới, có nguồn gốc ngoại lai, nó không nằm trong các điển chế triều đình nhà Nguyễn, dĩ nhiên không bị các điển chế ấy chi phối.

Xung quanh việc báu vật triều Nguyễn hồi hương ảnh 1
Mặt trước xe kéo vua Thành Thái đặt làm tặng mẹ mình là Hoàng thái hậu Từ Minh
trưng bày tại cung Diên Thọ (Đại nội Huế).


Vua Thành Thái mua tặng mẹ mình phương tiện giao thông khá tân kỳ vì lúc đó vị vua này đã tiếp xúc khá nhiều với văn minh phương Tây. Năm 1902, lần đầu nhà vua ra Hà Nội, tận mắt thấy những chiếc xe kéo - loại phương tiện mới du nhập vào Việt Nam lúc bấy giờ - đã bắt đầu được sản xuất trong nước (trước đó triều đình nhà Nguyễn phải mua của các nhà buôn người Thanh, Trung Quốc), nên đặt các thợ giỏi làng Kinh Lược làm riêng cho ông chiếc xe để tặng mẹ.

Trong các bức ảnh tư liệu, chốn Hoàng cung triều Nguyễn đầu thế kỷ XX từng xuất hiện những chiếc xe kéo của vua Khải Định, vua Bảo Đại, Hoàng hậu Nam Phương và Hoàng thái tử Bảo Long. Điểm chung của những chiếc xe này đều rất đơn giản, không trang trí và có vẻ bình dân hơn nhiều so với chiếc xe của vua Thành Thái. Còn so sánh với khoảng 50 bức ảnh về xe kéo chụp tại Việt Nam cùng thời, chiếc xe kéo này thật sự ở một “đẳng cấp” khác biệt dễ dàng nhận ra bằng mắt thường.

Cụ thể, chiếc xe làm bằng gỗ quý, khảm xà cừ với những họa tiết trang trí rất tinh tế và trang nhã, một sản phẩm cao cấp của những người thợ hàng đầu xứ Bắc kỳ hồi đó. Hiện Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế vẫn lưu giữ một số hiện vật cung đình làm bằng gỗ, đồi mồi được khảm cẩn xà cừ như hộp đựng khăn vành, áo mão, đồ trang sức của các phi tần trong cung đình triều Nguyễn. Những hiện vật này cũng không có rồng phụng hay các “dấu ấn hoàng gia”. Nhưng chúng cũng có những hoa văn trang trí tương đồng với hoa văn trang trí trên chiếc xe kéo tay này. Tôi nghĩ, đơn giản vì chúng là những đồ vật được triều đình nhà Nguyễn đặt các thợ giỏi ở miền Bắc chế tác.

- Chiếc xe kéo là của vua Thành Thái tặng mẹ là câu chuyện do những người môi giới thêu dệt nên để bán cho được giá?

- Quyền nghi ngờ về xuất xứ chiếc xe kéo này là chuyện bình thường đối với người không nắm rõ thông tin. Đáng tiếc một số nhà nghiên cứu lại đưa ra những nhận định chủ quan khi chưa nghiên cứu tường tận vấn đề khiến dư luận hoang mang, ảnh hưởng trực tiếp đến công cuộc bảo tồn di sản, nhất là trong lúc di sản văn hóa đang cần tiếng nói đồng thuận, chung sức nhằm bảo tồn vốn cổ.

Trước đây, khi Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế không thành công trong việc đấu giá bức tranh “Chiều tà” của vua Hàm Nghi, nhiều người cũng đã tỏ ra tiếc nuối và có ý phê phán khá gay gắt khi cho rằng Trung tâm thiếu quyết tâm. Nhưng giả sử chúng tôi đấu giá thành công, chắc chắn sẽ có người nghi ngờ về nguồn gốc của bức tranh này. Thực tế, khi tham gia đấu giá bức tranh này chúng tôi có tham khảo ý kiến một số nhà nghiên cứu nhưng không ai dám khẳng định đó thực sự là bức vẽ của vua Hàm Nghi, hay chỉ là bản sao. Câu chuyện ở đây là mọi người đều có niềm tin vào nhà tổ chức đấu giá cộng với tâm huyết và linh cảm nghề nghiệp, bằng không nếu hoài nghi (trong hoàn cảnh cần quyết đoán) làm sao tham gia đấu giá để đưa cổ vật về Tổ quốc.

Xung quanh việc báu vật triều Nguyễn hồi hương ảnh 2
Xe kéo của Hoàng hậu Nam Phương.

- Hồ sơ hiện vật nói gì thưa ông?

- Cuộc đấu giá diễn ra tại Chateau de Cheverny, thành phố Tours (Pháp) do Văn phòng đấu giá Rouillac tổ chức vào ngày 13-6-2014. Trong đó, hồ sơ hiện vật do nhà đấu giá Rouillac cung cấp gồm 39 trang liên quan đến hiện vật xe kéo viết bằng Pháp ngữ. Đây là một tệp hồ sơ hoàn chỉnh gồm thư từ, ghi chú, các bài cắt ở báo chí, hình ảnh, biên nhận viết tay có chữ ký của vua Thành Thái. Một số trang trong hồ sơ khẳng định “Xe kéo được Hoàng đế An Nam đặt làm ở làng Kinh  Lược tại Hà Nội, dành cho mẹ của mình Hoàng thái hậu Từ Minh, vợ của Hoàng đế Dục Đức, đã qua đời vào năm 1906…

Được bảo quản từ năm 1907 trong gia đình Jourdan, xe kéo và giường được đưa ra trưng bày tại Thị trường thương mại Dijon vào năm 1916”… Cần lưu ý, đoạn mô tả cổ vật trong mục lục đấu giá của Rouillac có tính trách nhiệm pháp lý. Nếu mô tả sai, bên mua có quyền trả lại và công ty đấu giá sẽ hoàn tiền một cách dễ dàng. Căn cứ vào hồ sơ này, một số nhà nghiên cứu cổ vật chuyên nghiệp đánh giá, chiếc xe kéo tay của vua Thành Thái tặng mẹ là một trong những cổ vật có hồ sơ dày dạn và khả tín nhất từ trước đến nay.

- Quá trình đấu giá cổ vật ra sao, thưa ông?

- Khi biết 2 hiện vật hoàng cung triều Nguyễn (xe kéo và long sàng) sắp được bán đấu giá tại Pháp, Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế đã nhờ Đại sứ quán Việt Nam tại Pháp tiếp cận và được đơn vị tổ chức đấu giá Rouillac cung cấp hồ sơ về 2 cổ vật này bằng bản scan để tiện lưu trữ. Tiếp đó, Trung tâm báo cáo và xin chủ trương lãnh đạo tỉnh Thừa Thiên - Huế, đồng thời tham khảo ý kiến của các nhà chuyên môn hàng đầu của Việt Nam về lĩnh vực cổ vật trước khi tham gia phiên đấu giá.

Xung quanh việc báu vật triều Nguyễn hồi hương ảnh 3
So sánh hoa văn khảm trên xe kéo và một số hiện vật
của Bảo tàng Cổ vật cung đình Huế.


Việc mua chiếc xe này cũng gặp rất nhiều khó khăn vì khi đã đấu giá thành công vẫn bị Bảo tàng Guimet của Pháp tranh chấp. Cụ thể, vào ngày 13-6-2014 ở phiên đấu giá diễn ra tại Văn phòng Rouillac, đại diện của Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế đấu giá thành công chiếc xe kéo với mức đấu giá 45.000EUR (cộng thuế là 55.800EUR - khoảng 1,3 tỷ đồng).

Nhưng ngay sau phiên đấu giá, Bảo tàng Nghệ thuật châu Á Guimet tuyên bố nhà nước Pháp đề nghị mua lại chiếc xe ấy bằng giá đã đấu giá theo nguyên tắc “quyền ưu tiên mua” ở nước sở tại. Bộ Ngoại giao Việt Nam đã vào cuộc gửi công hàm đến Chính phủ Pháp đề nghị Bảo tàng Guimet không tranh chấp mua xe kéo. Bộ trưởng VH-TTDL trực tiếp làm việc với đại sứ Pháp tại Việt Nam, yêu cầu báo cáo với Bộ Văn hóa Pháp có biện pháp để Bảo tàng Guimet không tranh chấp mua xe...

- Ngoài việc UBND tỉnh Thừa Thiên - Huế duyệt chi 50.000USD để mua chiếc xe kéo, bà con kiều bào tại Pháp và những người yêu văn hóa Huế đã đóng góp thêm gần 15.000EUR. Vietnam Airlines đồng ý giảm 50% phí vận chuyển về nước. Bảo Việt hỗ trợ 50% phí bảo hiểm...
- Chiếc xe kéo có kết cấu cơ bản bằng gỗ, dài 230cm, cao 136cm, rộng 102cm; sản xuất khoảng đầu thế kỷ 20. Xe do xưởng Hoàng Hưng ở Hà Nội chế tạo (Đông Kinh Hà Nội Hoàng Hưng tạo). Phần khảm xà cừ tinh xảo trên bản gỗ phủ sơn mài đen bóng của xe do những nghệ nhân làng Kinh Lược xưa (thuộc Hà Nội) đảm trách. Vành bánh xe làm bằng gỗ, vòng ngoài niềng bằng sắt. Cuối hai tay vịn phần trước xe là 2 chiếc đèn bằng kính, bên trong thắp nến, mang dáng dấp kết cấu của phương tiện chiếu sáng hiện đại.

Văn Thắng (thực hiện)

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Làng nghề phục chế long bào

Làng nghề phục chế long bào

(ĐTTCO) - Những bộ quần áo hầu đồng, long bào thành hoàng làng, khăn chầu áo ngự được sử dụng trong nghi lễ thường có giá hàng chục triệu đồng, thậm chí hàng trăm triệu đồng.

Góc nhìn

Âu lo điện ảnh nước nhà

(ĐTTCO) - Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 20 được tổ chức cuối tháng 11-2017 tại thành phố Đà Nẵng là sự kiện văn hóa 2 năm diễn ra một lần.

Phóng sự - sáng tác

Kiệt tác thiên nhiên công viên địa chất Dã Liễu

(ĐTTCO) - Công viên địa chất Dã Liễu (Yehliu Geopark) tại Đài Bắc, lãnh thổ Đài Loan nổi tiếng với những di tích hóa thạch có giá trị lịch sử, những phiến đá có hình dạng kỳ dị, độc đáo, khác thường.

Bạn đọc

Du lịch phát triển người dân phải được hưởng lợi

(ĐTTCO) - Vừa rồi tôi cùng gia đình đi du lịch Nha Trang. Cảm nhận đầu tiên khi trở lại thành phố biển xinh đẹp miền Trung là sự ồn ào, náo nhiệt của khách du lịch, đặc biệt là khách Nga và Trung Quốc;