Trường Sơn qua góc nhìn hội họa

(ĐTTCO) - 4 họa sĩ Huỳnh Phương Đông, Phạm Đỗ Đồng, Phan Oánh và Trang Phượng, thành viên của Phòng Hội họa Giải phóng thuộc Trung ương Cục miền Nam năm xưa, là những người có khá nhiều tác phẩm vẽ về đề tài Trường Sơn. 3 người đầu đã tham gia tuyến đường theo trục từ Bắc vào Nam trong nhiều giai đoạn phát triển khác nhau của hệ thống đường Trường Sơn, còn người thứ tư thì ngược lại. Bằng kinh nghiệm sống và chiến đấu riêng biệt, họ đã tạo ra những góc nhìn hết sức độc đáo, làm phong phú hơn ký ức chung về hiện thực Trường Sơn, vốn là kỳ tích anh hùng của dân tộc một thời lửa đạn.

Cố họa sĩ Huỳnh Phương Đông thành danh từ trong kháng chiến chống Pháp. Ông tập kết ra Bắc, sau đó tháng 6-1963, ông vượt Trường Sơn, trở lại miền Nam. Đấy là một chuyến đi gian khổ ròng rã hơn 6 tháng trời. Đầu năm 1964, ông đến Tây Ninh, tham gia Ban phụ trách Phòng Hội họa Giải phóng. Trong 6 tháng hành quân băng đèo vượt suối trên nhiều cung đường Trường Sơn, ông đã có hàng trăm ký họa cảnh núi rừng hùng vĩ mà thơ mộng, cũng như những cuộc chiến đấu dũng cảm và lao động quên mình của bộ đội, thanh niên xung phong nơi đây. Mỗi bức tranh đều gợi nhớ một địa danh: Khe Gát, Ta Lê, Bản Phồn, Làng Ho, Tà Xẻng, Pô Cô, Sêrêpôk... Đáng nhớ là bức tranh bột màu Đường Trường Sơn vượt dòng Sêrêpôk vẽ cảnh các chiến sĩ gói ghém quân trang, thân trần lội qua dòng nước chảy xiết của con sông. Bức tranh mang đậm ký ức Trường Sơn, chất thơ hội tụ cùng chất anh hùng ca của cuộc kháng chiến, đã tạo ra một tác phẩm xuất sắc cho hội họa cách mạng.

 Những ký họa Trường Sơn của Huỳnh Phương Đông gắn liền cảm xúc với loạt ký họa miền Nam bằng một tâm thế tự tin và giàu chất dự cảm về một ngày thắng lợi huy hoàng và trọn vẹn của dân tộc. Nhà sử học nghệ thuật, TS. Johanna Branson trong tập sách song ngữ Anh - Việt với tựa Huỳnh Phương Đông - góc nhìn chiến tranh và hòa bình, đã viết: “Các tác phẩm của ông Đông cho thấy ông là người nghệ sĩ đã dành cả cuộc đời mình để khẳng định những sự kiện đáng nhớ ông đã trải nghiệm sẽ còn mãi”.

Phạm Đỗ Đồng học mỹ thuật tại Liên Xô 3 năm, sau đó về nước học tiếp và tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Hà Nội. Năm 1968, ông tình nguyện đi vào chiến trường miền Nam và đã tìm thấy một đề tài cực lớn cho sự nghiệp sáng tác của mình: vẽ về chiến tranh, về những chiến sĩ giải phóng quân trên khắp nẻo đường Trường Sơn và chiến trường Nam bộ. Trường Sơn hiện diện trong trong tranh Phạm Đỗ Đồng thông qua hình ảnh chiếc võng. Chiếc võng xuất hiện như một nhân vật chính. Có lẽ cùng với cây gậy hành quân, chiếc nón tai bèo, chiếc võng là vật gần gũi, thân thiết nhất, là một phần hình ảnh của anh bộ đội. Nó là giường nằm, là ghế ngồi, là cáng tải thương, cũng có khi là tấm vải liệm đồng đội hy sinh. Chiếc võng  dưới con mắt của người làm nghệ thuật đã rất đẹp, rất thơ: khi như là cánh diều, khi là vầng trăng khuyết, khi là một nét mềm mại giữa ngổn ngang cỏ cháy, nó làm dịu nỗi mệt nhọc sau một ngày hành quân, nó cũng là một khoảng trời xanh đong đưa qua tán lá, ru ta vào giấc mơ về một ngày mai thanh bình không còn tiếng súng...

Là một họa sĩ chiến trường, nhưng Trường Sơn trong tranh của Phạm Đỗ Đồng ít có súng đạn, xe tăng, máy bay. Người xem tranh thường thấy một góc trảng lúc bình minh, con đường mòn giữa rừng đại ngàn, một trạm quân y, túp lều chăn vịt, cảnh bến thuyền yên ả. Ước mơ chóng tới ngày hòa bình, khao khát một cuộc đời bình dị bàng bạc trong tranh Phạm Đỗ Đồng. Chính họa sĩ đã hiểu, đã rung động và ghi chép lại tất cả, chuyển tải nó như một thông điệp về khát vọng hòa bình.

Phan Oánh thuộc thế hệ những người lính trẻ vừa bước vào quân ngũ đã nhận ngay nhiệm vụ xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước. Ông vào Trường Sơn khi vừa tròn 18 tuổi. Sau 4 tháng trời trèo đèo vượt suối, vừa chân ướt chân ráo đến chiến trường miền Nam đã tham gia ngay những trận chiến dữ dội vùng ngoại biên Sài Gòn xuân Mậu Thân 1968. Sau đó, anh lính trẻ đam mê hội họa tiếp tục vượt qua những trận bom B52 khốc liệt ở cánh rừng miền Đông Nam bộ để tham gia lớp đào tạo họa sĩ do họa sĩ Huỳnh Phương Đông phụ trách trong chiến khu Dương Minh Châu tháng 5-1971. Trong 42 năm quân ngũ, có 40 năm ông gắn bó với ngành hội họa.

Đã nhiều lần Phan Oánh trở lại chiến trường xưa Trường Sơn và miền Đông Nam bộ, vùng đất từng tan hoang trơ trụi bởi chất độc hóa học, bị cày xới bởi đạn bom, nay đã hồi sinh, để ngẩn ngơ trước màu vàng rực của những thảm cúc đồng, màu hồng phấn kín đáo của bông súng tĩnh lặng trong chiếc ao vốn là hố bom rỗ mặt. Thời gian đã chậm rãi xóa nhòa dấu vết của cuộc chiến tranh tàn khốc. Trong những ngày ầm ào bom đạn ấy, Phan Oánh đã hối hả vẽ những bức tranh cổ động, nhân bản và in vội trong đêm để kịp động viên tinh thần quyết chiến, quyết thắng. Giờ đây nhiều người lính đã từng xem tranh Phan Oánh dưới chiến hào ở mảng rừng cuối dãy Trường Sơn ngày ấy, vẫn còn nhớ mãi niềm tin tất thắng mà những bức tranh mỏng mảnh ấy đã thắp dậy trong lòng mình.

Trường Sơn qua góc nhìn hội họa ảnh 1

Trường Sơn luôn là đề tài hấp dẫn của các họa sĩ.

Trang Phượng sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nước, đã tham gia hoạt động cách mạng khi mới vừa 16 tuổi. Tốt nghiệp thủ khoa Trường Mỹ nghệ thực hành Bình Dương và đậu vào Quốc gia Cao đẳng Mỹ thuật Sài Gòn. Năm 1961, dù được chọn đi du học về thể loại thủy mặc tại Nhật Bản, ông đã quyết định ra chiến khu, tham gia cuộc kháng chiến chống Mỹ. Năm 1962, Trang Phượng cùng với họa sĩ Cổ Tấn Long Châu thành lập Phòng Hội họa Giải phóng. Ông tham gia các chiến dịch Phước Long - Đồng Xoài 1965, trận chống càn Junction City, tổng tấn công vào Sài Gòn Tết Mậu Thân 1968. Ông cũng đi khắp các chiến trường miền Nam và ghi chép, sáng tác nhiều tác phẩm phản ánh của cuộc kháng chiến.

Năm 1971, Trang Phượng vượt Trường Sơn ra Bắc, để phụ trách trại sáng tác văn nghệ miền Nam tại Hà Nội. Những ngày tháng rong ruổi trên đường Trường Sơn đã để lại cho Trang Phượng những kỷ niệm không bao giờ quên. Những ký họa như nhật ký ghi lại đêm lạnh buốt trên cao nguyên Bôlôven, mà không dám thắp lửa. Những trận thoát mưa bom B52 chỉ sau vài phút đi đường. Những cuộc gặp gỡ tình cờ mà đầy thương nhớ với những chiến sĩ và nữ thanh niên xung phong dọc theo tuyến lửa. Và sau này, khi rũ bỏ hết những hệ lụy đời thường, tập trung toàn bộ cho sáng tác thì đề tài về Trường Sơn hiển hiện và thôi thúc ông triển khai thành tác phẩm lớn.

Đạo diễn Nguyễn Mộng Long

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Góc nhìn

Khúc biến tấu nhân ái

(ĐTTCO) - Đêm 5-8, live show “Sài Gòn Bolero & Hưng” của ca sĩ Đàm Vĩnh Hưng đã diễn ra khá tưng bừng tại Nhà hát Hòa Bình - TPHCM. 

Phóng sự - sáng tác

Tinh tế Du lịch rượu vang

(ĐTTCO) - San Francisco (trước kia còn gọi là Cựu Kim Sơn) là một thành phố lớn nằm về phía Bắc tiểu bang California, có cảnh quan độc đáo với đồi núi và cảng biển, dân số đông thứ 14 ở Hoa Kỳ. 

Bạn đọc

Tái ô nhiễm dự án “lá phổi xanh”

(ĐTTCO) - Từ năm 2007 đến nay, TP Cần Thơ đã triển khai hàng loạt công trình khôi phục kênh, rạch, hồ đã bị bồi lắng, ô nhiễm, điều tiết dòng chảy để ứng phó với biến đổi khí hậu tại các quận trung tâm như: Ninh Kiều, Bình Thủy, Cái Răng, Ô Môn...