Làng nghề… dao búa

Rẽ màn sương mù dày đặc trên đèo Mã Phục, lao theo Quốc lộ 3 chừng 10km, một thung lũng hẹp hiện ra với những ngôi nhà sàn ủ ê trong sương khói, được bao quanh bởi những hàng rào đá. 2 bên đường, những bảng hiệu như muốn nhảy ra với lời mời chào to đầy ấn tượng: “Dao búa….”, “Chuyên rèn dao búa…”.

Quanh năm "chát-bụp"

Đó là Phúc Sen, nơi có nghề rèn dao búa và nông cụ nổi tiếng của người Nùng An, thuộc huyện Quảng Yên, tỉnh Cao Bằng. Đến lò rèn Nông Tờ ở xóm mới Thanh Minh, đúng lúc tốp thợ đang hối hả “nướng” thép, tay quai tay búa.

Những âm thanh “chát-bụp” liên hồi vang lên. Mặc giá rét căm căm nhưng mặt người nào cũng nhễ nhại và lưng áo ướt đẫm mồ hôi.

“Đang làm gấp để giao hàng cho kịp. Mới có ông khách đặt làm gần 200 cái cuốc, giao ngay ngày mai nên phải tập trung làm. Bình thường, chỉ có tôi và cậu con trai phụ việc, những lúc thế này phải huy động thêm thợ cùng làm. Nghề này nó vậy, lúc không có khách đặt hàng vừa làm vừa nghỉ, nhưng có khách phải làm tới tấp” - một người đàn ông cường tráng với nụ cười hồn hậu giải thích, anh Nông Văn Tờ, 39 tuổi, chủ lò rèn Nông Tờ.

Làng nghề… dao búa ảnh 1

Anh Nông Văn Tờ đang tôi thép rèn dao. Ảnh: Đ.DƯƠNG 

Anh Tờ cho biết thêm nghề rèn thường làm những lúc nông nhàn, nhưng ở Phúc Sen ruộng đất ít mà người đông lên, chỉ làm một vài tháng là hết việc nên các lò rèn bây giờ gần như quanh năm đỏ lửa, chát-bụp. Đời sống người dân những làng nghề rèn ở đây khấm khá hơn trước.

Không chỉ làm tay truyền thống, anh Nông Văn Tờ còn đầu tư máy dập trị giá hàng chục triệu đồng. Anh Tờ làm bài tính, nếu làm tay, mỗi người làm được tối đa 5 con dao/ngày, tiền thu được 150.000 đồng. Khi có máy trỗ trợ sẽ làm được 10 dao và doanh thu cũng tăng tương ứng. Lợi nhuận khoảng 6 triệu đồng/tháng bình thường và 10 triệu đồng/tháng cao điểm. Với mức thu trên, chỉ cần sau 7-8 tháng thu hồi vốn máy dập.

Chủ tịch UBND xã Phúc Sen, ông Lương Văn Lượng cho biết một thời dao, búa và các nông cụ từ Trung Quốc, Thái Lan với vẻ ngoài sáng bóng, bắt mắt và rẻ tiền tràn sang khiến các lò rèn ở Phúc Sen đìu hiu, nhiều người bỏ nghề. Nhưng dần mọi người dần nhận ra “giá trị thực” của hàng ngoại nhập nên quay về với sản phẩm của Phúc Sen. Và từ đó, hoạt động sản xuất của các làng rèn ở Phúc Sen ngày càng xôm tụ.

Toàn xã Phúc Sen hiện có 6/10 thôn với tổng cộng khoảng 160 hộ làm nghề rèn. Không chỉ nức tiếng ở khu vực miền núi phía Bắc, tiếng tăm của nghề rèn Phúc Sen còn vang đến các vùng xa và các thương lái tận trong Nam cũng lặn lội đến đặt hàng. “Cùng một phiên chợ, hàng của Phúc Sen giá cao gấp 3 lần vẫn bán chạy hơn hàng của Trung Quốc, Thái Lan dù hình thức bắt mắt, nước thép sáng hơn. Đơn giản vì chất lượng sản phẩm của Phúc Sen vượt trội” - ông Chủ tịch xã tâm đắc.

Tuyệt chiêu

“Lý do để sản phẩm Phúc Sen vượt trội so với cùng loại nhờ những bí quyết, tuyệt chiêu riêng” - Nông Văn Tờ nói. Ngừng tay búa, anh Tờ giải thích: “Chất lượng sản phẩm dựa 2 yếu tố quan trọng là nguyên liệu thép và kỹ thuật tôi. Các sản phẩm ở Phúc Sen làm từ loại nhíp xe ô tô IFA hay xe Zil ba cầu của Liên Xô trước đây.

Loại này được mua từ một làng chuyên buôn bán đồng nát ở Vĩnh Phúc. Riêng kỹ thuật tôi không có công thức mà phụ thuộc kinh nghiệm. Người thợ cảm nhận bằng tai, mắt và bàn tay của mình để biết thép tôi ở mức độ nào là vừa. Thêm nữa, phải sử dụng than củi để tôi. Bởi than củi vừa đủ nhiệt độ lại đều, trong khi than đá nhiệt độ quá cao sẽ khiến thép giòn, dễ mẻ”.

Để nhận biết chất thép cũng như nước tôi tốt, anh Nông Lưu Luyến, 43 tuổi, thợ rèn 27 năm trong nghề ở Phúc Sen, chia sẻ: “Thép tôi xong, nhúng vào nước thấy váng có màu sắc như cầu vồng và khi lấy ra thấy thép có màu hồng tươi là đạt yêu cầu, tức có độ rắn mà không giòn, dẻo mà không mềm. Nếu thép tôi xong có màu xanh xám, dù sắc nhưng rất dễ mẻ, vỡ vì giòn”.

Theo anh Luyến, để học được những kinh nghiệm trên, phải mất rất nhiều năm hành nghề và chịu khó học hỏi. Không phải ai lâu năm trong nghề cũng có được những kinh nghiệm, kỹ năng này. Chính vì thế, có những người dù làm cả chục năm trong nghề vẫn chưa thể là thợ giỏi.

Gặp Vũ Đình Trí, một lái dao đến từ Yên Dương (huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn) lên Phúc Sen đặt hàng. Trí tiết lộ một vài tuyệt chiêu kiểm tra chất lượng sản phẩm đến rợn người. Cầm con dao sắc lẹm vừa làm xong, Trí đặt lưỡi dao vuông góc với móng ngón tay cái của bàn tay còn lại và kéo mạnh cho lưỡi dao chạy trên móng tay.

Vừa kéo, Trí vừa giải thích: “Nếu lưỡi dao chạy trên mặt móng tay mà trơn thì là dao “chuẩn”, còn lừng khừng thì dao không tốt”. Màn biểu diễn của Trí khiến những người chứng kiến toát mồ hôi hột.

Niềm kiêu hãnh

Một điều khá lạ trên thân sản phẩm dao, búa, nông cụ ở Phúc Sen thường khắc 2 chữ cái NL. Đem thắc mắc hỏi và được ông Lương Văn Khang, ở xóm Tềnh Đông giải thích đấy là viết tắt của 2 chữ Nông Lương, là họ tên một bậc cao niên, cao tay nghề và nổi tiếng nhất làng rèn ở Phúc Sen thời trước. Nghề rèn ở Phúc Sen đã có từ nhiều đời nay và được truyền từ đời này sang đời khác theo hình thức cha truyền con nối. Ông Khang được cha truyền nghề cho.

Giờ đến lượt mình, ông truyền nghề cho 3 người con lớn. Tự hào với nghề truyền thống của Phúc Sen, anh Nông Lưu Luyến cho biết, thời Pháp thuộc, Phúc Sen còn đúc cả súng thần công, súng kíp. Trải qua thời gian, sản phẩm làng rèn Phúc Sen cũng có những thay đổi phù hợp với đời sống, song có 2 thứ không bao giờ thay đổi, đó là chất lượng sản phẩm và niềm kiêm hãnh về nghề truyền thống của ông cha để lại.

 Nếu như trước đây dao, búa Phúc Sen “hữu xạ tự nhiên hương” giờ đây sản phẩm làng nghề đã bước đầu được tổ chức làm thương hiệu và đưa quảng bá nhiều nơi. Anh Long Chiến, một chủ lò rèn, kể từ năm 2006 đã nhiều lần mang hàng đi dự hội chợ thương mại ở các tỉnh trong vùng, kể cả ở Hà Nội, Hải Phòng.

Đi đến đâu cũng được khách hàng hào hứng đón nhận. Riêng đợt tham dự hội chợ cuối năm 2011 tại Cao Bằng, chỉ trong 2 ngày anh Chiến đã thu về trên 10 triệu đồng. Ông Lương Văn Mạo, nguyên Chủ tịch UBND xã Phúc Sen, cho biết dao, búa Phúc Sen đã từng được tặng Huy chương Vàng tại Hội chợ triển lãm tại Giảng Võ (Hà Nội).

Năm 2005 khi viện Bảo tàng dân tộc học lên mua hẳn bộ lò rèn của ông, rồi mời ông cùng kíp rèn 5 người xuống thao diễn 1 tuần thì ai cũng phải thán phục. Sau 1 ngày chát-bụp mệt nhọc, anh Nông Văn Tờ gác búa, miệng cười tủm tỉm: Phúc Sen lấy chữ tín làm trọng.

Đại Dương

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Góc nhìn

Âu lo điện ảnh nước nhà

(ĐTTCO) - Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 20 được tổ chức cuối tháng 11-2017 tại thành phố Đà Nẵng là sự kiện văn hóa 2 năm diễn ra một lần.

Bạn đọc

Du lịch phát triển người dân phải được hưởng lợi

(ĐTTCO) - Vừa rồi tôi cùng gia đình đi du lịch Nha Trang. Cảm nhận đầu tiên khi trở lại thành phố biển xinh đẹp miền Trung là sự ồn ào, náo nhiệt của khách du lịch, đặc biệt là khách Nga và Trung Quốc;