Xây nhà máy điện hạt nhân: Cần tính trước 10-20 năm

Trao đổi với ĐTTC, ông Trần Viết Ngãi, Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam - cơ quan cho ý kiến phản biện về dự thảo sửa đổi Quy hoạch điện VII, nhận định với quy hoạch, đầu tư phát triển nguồn điện đã được phê duyệt, trong 5 năm tới Việt Nam sẽ không thiếu điện. Tuy nhiên, việc phát triển điện hạt nhân ngay lúc này là điều tất yếu vì sau năm 2020 khả năng thiếu điện sẽ xảy ra. Điện hạt nhân được coi là nguồn năng lượng giá rẻ nhưng việc xây dựng các nhà máy có công nghệ rất phức tạp, cần đặt trong tầm nhìn dài hạn và có sự chuẩn bị trước 10-20 năm.

Ưu điểm vượt trội

PHÓNG VIÊN: - Ông nhìn nhận thế nào về vai trò của điện hạt nhân trong chiến lược đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia trong tương lai?

Ông TRẦN VIẾT NGÃI: - Với tốc độ tăng trưởng điện năng hiện nay, có thể nói trong vài thập niên nữa nhiên liệu hóa thạch sẽ cạn kiệt dần. Thủy điện đã khai thác đến giới hạn tối đa, than đá và dầu khí cũng vậy. Hiện nước ta chủ yếu sử dụng những nguồn năng lượng này để tạo ra điện năng. Trong khi đó, năng lượng tái tạo như điện gió, mặt trời, địa nhiệt, sinh khối nếu có chỉ là phụ, không thể là nền tảng cho ngành năng lượng quốc gia được.

So sánh giữa cái lợi và bất lợi khi phát triển điện hạt nhân trong tình trạng nhiên liệu hóa thạch cạn kiệt, lấy chiến lược phát triển điện hạt nhân để đảm bảo an ninh năng lượng, đa dạng hóa nguồn điện năng cho phát triển kinh tế-xã hội trong tương lai là đúng đắn.

Để đảm bảo an ninh năng lượng, Việt Nam cần hướng tới một chiến lược khác là phát triển điện nguyên tử, tất nhiên không phải là phát triển ồ ạt. Chiến lược phát triển điện nguyên tử phụ thuộc vào cân đối điện năng từ nay đến năm 2030, đến 2050 rồi sau đó nữa. Nếu lúc đó để cân đối điện quốc gia đất nước phải nhập khẩu nhiều nhiên liệu như than, khí hóa lỏng (LNG)nhưng vẫn khó khăn, chiến lược phát triển điện nguyên tử là chiến lược hết sức quan trọng, gần như là yếu tố cần phải quan tâm số một.

- Điểm vượt trội của điện hạt nhân so với các nguồn điện khác là gì thưa ông?

- Ưu điểm đầu tiên của điện nguyên tử là năng lượng sạch, tạo ra được nguồn năng lượng lớn và vận hành liên tục. Các lò phản ứng điện nguyên tử chạy 24/24, chạy quanh năm. Hơn nữa, nhiên liệu của điện hạt nhân không tốn nhiều, 1 năm đốt 1 thanh nhiên liệu uranium là đủ.

Vì thế, dù tổng mức đầu tư ban đầu các nhà máy điện hạt nhân rất lớn, lên đến cả chục tỷ USD, nhưng sau khi khấu hao hết, giá thành điện hạt nhân sẽ rất rẻ. Vòng đời của 1 dự án điện hạt nhân kéo dài tới 60 năm, cao hơn nhiều các loại dự án nguồn điện khác. Với các nhà máy thủy điện công suất lớn vòng đời khai thác dự án khoảng 40 năm, nhiệt điện than 30 năm, tua bin khí chu trình hỗn hợp 25-30 năm, nhà máy chạy dầu diezel cỡ lớn 20 năm.

Vì vậy giá thành sản xuất điện bình quân cả đời dự án điện hạt nhân hấp dẫn, cạnh tranh được với giá bán các nguồn điện khác. Mặt khác các nhà máy điện hạt nhân vận hành ổn định, và tạo ra được nguồn năng lượng lớn lên đến hàng chục ngàn MW điện. Có thể nói điện hạt nhân là cơ sở nền tảng cho sự phát triển sau này của đất nước.

Nan giải vấn đề công nghệ

- Vậy chiến lược phát triển điện hạt nhân tại Việt Nam cần được khởi động thế nào, thưa ông?

- Nếu thấy trong cân đối điện quốc gia cần xây dựng các nhà máy điện hạt nhân, việc chuẩn bị đầu tư, xây dựng các nhà máy điện hạt nhân cần được đầu tư trước từ 10–20 năm. Cần có tầm nhìn xa về phát triển điện hạt nhân để cân bằng nhu cầu điện năng của đất nước trong vài thập niên tới. Việc xây dựng nhà máy điện hạt nhân không thể xong trong vài năm, thậm chí mất cả chục năm.

Thời gian qua công tác chuẩn bị cho sự ra đời các nhà máy điện hạt nhân của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) khá tốt. Theo đó, EVN đã cử cán bộ đi các nước có điện hạt nhân phát triển như Hoa Kỳ, Nhật Bản, Nga để học tập từ 4-5 năm trước; thành lập Ban quản lý dự án điện hạt nhân. Đặc biệt, công tác đền bù tái định cư cho 2 nhà máy điện hạt nhân tại Ninh Thuận cơ bản đã xong, vừa qua chỉ phát sinh công việc do sự điều chỉnh quy hoạch 2 nhà máy.

Vấn đề chuyển giao công nghệ khi xây dựng các nhà máy điện hạt nhân không đơn giản khi các quốc gia sở hữu công nghệ nguồn đều giữ bí quyết công nghệ của mình. Hiện Việt Nam đã có một lò phản ứng hạt nhân phục vụ nghiên cứu tại Đà Lạt nhưng quy mô rất nhỏ và chỉ phục vụ các phòng thí nghiệm. Công nghệ lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt cũng hoàn toàn khác với các lò phản ứng điện hạt nhân Nhật Bản và Nga sẽ cung cấp cho Việt Nam trong thời gian tới.

Đến nay việc đàm phán về tài chính nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 2 đang được tiến hành khá thuận lợi. Theo đó, việc đàm phán các thông lệ quốc tế đã được tất cả các bên thống nhất. Trong khi đó, công tác tư vấn, từ lập hồ sơ thiết kế bản vẽ kỹ thuật, khảo sát địa chất, đánh giá tính an toàn của dự án… sẽ được xem lại một lần nữa.

Đặc biệt trước khi đi vào thi công dự án điện hạt nhân, vấn đề cần được giải quyết dứt khoát là dưới nền móng của nhà máy điện hạt nhân không được có vết đứt gẫy nào, kể cả những đứt gẫy nhỏ nhất cũng không cho xây dựng. Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) đã có quy định nghiêm cấm việc xây dựng nhà máy điện hạt nhân trên những vết đứt gãy.

Bên cạnh đó cũng cần tính toán các vấn đề về vốn đối ứng cho các dự án điện hạt nhân. Theo thỏa thuận tài chính giữa Việt Nam và Nga, vốn đối ứng phía Việt Nam cho nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 là 20% tổng mức đầu tư, tức khoảng 2 tỷ USD. Với nhà máy Ninh Thuận 2 thỏa thuận tài chính cho dự án đang đàm phán, phía Nhật Bản đưa ra yêu cầu vốn đối ứng trong nước khoảng 30%.

- Những khó khăn Việt Nam gặp phải khi đầu tư xây dựng các nhà máy điện hạt nhân là gì?

- Đó là vấn đề môi trường. Ở đây không phải điện hạt nhân sẽ phá hủy môi trường sống nhưng có nguy cơ rò rỉ chất phóng xạ uranium. Dù công nghệ lò phản ứng hạt nhân ở thế hệ thứ 4, thứ 5 hiện nay gần như có thể hạn chế tối đa khả năng rò rỉ phóng xạ. Công nghệ lò phản ứng điện hạt nhân thế hệ mới có thể xử lý hết chất phóng xạ thoát ra từ các lò phản ứng điện hạt nhân, người dân sống ngoài phạm vi 1km tính từ lò phản ứng hạt nhân không ảnh hưởng. Dẫu sao cũng không thể tuyệt đối được.

Khó khăn khác là suất đầu tư điện hạt nhân cao hơn nhiều lần suất đầu tư các dạng điện năng khác. Chẳng hạn suất đầu tư nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 quy mô khoảng 2.000MW lên đến 200.000 tỷ đồng (khoảng 10 tỷ USD). Trung bình suất đầu tư 1 nhà máy điện hạt nhân đắt gấp 3 lần các nhà máy nhiệt điện chạy than, 4 lần các nhà máy điện tua bin khí, gấp 5 lần các nhà máy thủy điện.

Đồng thời, đòi hỏi về địa điểm xây dựng các nhà máy điện hạt nhân rất khắt khe, như phải cất giữ được nhiên liệu, phải có kho chứa uranium. Các nước trên thế giới thường bảo quản các thanh nhiên liệu uranium dưới lòng biển, trong môi trường nước nặng, nồng độ muối cao. Thời gian xây dựng các nhà máy điện hạt nhân thường kéo dài với lượng vốn đầu tư lớn cũng là một thách thức.

Đặc biệt, việc phụ thuộc hoàn toàn vào nước ngoài khi Việt Nam chưa làm chủ công nghệ điện hạt nhân, chưa quản lý được các nhà máy điện hạt nhân đang là vấn đề nan giải hiện nay. Bởi lẽ, các dự án nhà  máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 đều phải dựa vào công nghệ và nhiên liệu uranium của Nga và Nhật Bản. Trên thế giới cũng chỉ có một số nước lớn như Nhật Bản, Nga, Hoa Kỳ, Pháp, Đức… đang nắm công nghệ gốc của các lò phản ứng điện hạt nhân.

Xây nhà máy điện hạt nhân: Cần tính trước 10-20 năm ảnh 1

Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 dự kiến sẽ khởi công vào đầu năm 2014
và đưa vào vận hành tổ máy 1 vào năm 2020. Ảnh: NGỌC THỌ

Hành lang pháp lý đầy đủ

- Từ các sự cố nhà máy điện hạt nhân ở Chernobyl và Fukushima, Việt Nam có rút ra kinh nghiệm gì về độ an toàn khi đầu tư xây dựng các nhà máy điện hạt nhân?

- Trong điều kiện địa chất tốt, động đất, sóng thần không xảy ra, việc xây dựng các nhà máy điện hạt nhân sẽ rất thuận lợi. Việt Nam được đánh giá nằm trong vùng có địa chất ổn định, đứt gẫy mạch nước ngầm ở sâu trong lòng đất không có, nếu có động đất cũng không quá 5 độ richter.

Do đó khi thiết kế nhà máy điện hạt nhân tại Việt Nam phải thiết chế chịu được đến 7 độ richter, vượt khả năng xảy ra động đất ở cấp cao nhất. Nhưng dù có được điều kiện địa chất tốt nhưng Việt Nam cũng cần chọn công nghệ lò phản ứng hạt nhân ở thế hệ mới nhất để giảm thiểu tối đa nguy cơ xảy ra các sự cố không mong muốn.

- Cơ sở pháp lý để triển khai dự án nhà máy điện hạt nhân đầu tiên tại Việt Nam đến lúc này đã đầy đủ chưa, thưa ông?

- Chủ trương xây dựng nhà máy điện hạt nhân của Việt Nam được thể hiện tại nhiều văn bản pháp lý, như Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII (năm 1996) xác định chuẩn bị tiền đề khoa học cho việc sử dụng năng lượng nguyên tử sau năm 2000; Kết luận 55-KL/TW của Bộ Chính trị ngày 27-9-2009 về Định hướng quy hoạch phát triển điện hạt nhân giai đoạn đến năm 2030 và đầu tư nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận; Nghị quyết 41/2009/QH12 về chủ trương đầu tư dự án điện hạt nhân Ninh Thuận được Quốc hội khóa VII thông qua.

Như vậy có thể thấy hành lang pháp lý cơ bản đủ, không vướng gì cả. Ngay IAEA cũng ủng hộ việc xây dựng nhà máy điện hạt nhân tại Việt Nam, vì đây là một nhà máy điện nguyên tử hòa bình, không có tích lũy uranium. IAEA đã giúp Việt Nam phản biện các dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2. Vấn đề hiện nay là các bước đi thu xếp vốn, chuẩn bị vốn, triển khai dự án, thiết kế chi tiết, triển khai thi công dự án, đào tạo cán bộ vận hành, quản lý các nhà máy điện hạt nhân.

- Xin cảm ơn ông.

Đăng Tuân (thực hiện)

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất