Xây dựng cơ chế đặc thù phát triển kinh tế biển

LTS: Được sự đồng ý của Lãnh đạo Quốc hội, ngày 22-12-2013 tại Phú Yên, Ủy ban Kinh tế của Quốc hội phối hợp Bộ NN-PTNT, Tỉnh ủy Tỉnh Phú Yên, Báo SGGP tổ chức Hội thảo “Các giải pháp hỗ trợ ngư dân phát triển kinh tế biển”. Sau hội thảo, ông Nguyễn Văn Giàu, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, thay mặt các cơ quan tổ chức, đã trình báo cáo (số 1640-BC-UBKT13) đến các cơ quan lãnh đạo Đảng, Quốc hội, Chính phủ... ĐTTC trích đăng báo cáo này (*). Bạn đọc có thể xem toàn văn trên trang tin.

Kết quả và mặt hạn chế

Thời gian qua, những chính sách đã được Nhà nước ban hành, như hỗ trợ vay vốn tín dụng để đóng mới tàu cá xa bờ; hỗ trợ chi phí nhiên liệu, đóng mới tàu cá, bảo hiểm; hỗ trợ giảm tổn thất sau thu hoạch và khắc phục rủi ro, thiên tai trên biển, hỗ trợ về trang thiết bị thông tin... đã được các bộ, ngành liên quan, địa phương kịp thời triển khai mang lại hiệu quả, đã phát triển nhanh đội tàu đánh bắt xa bờ; cơ sở hạ tầng nghề cá và tránh trú bão đã được quan tâm xây dựng.

Nghề cá đã tạo sinh kế và việc làm cho trên 4 triệu lao động, từng bước nâng cao đời sống ngư dân, góp phần bảo vệ chủ quyền, an ninh vùng biển, đảo của Tổ quốc.

Xây dựng cơ chế đặc thù phát triển kinh tế biển ảnh 1

Ông Nguyễn Văn Giàu phát biểu tại hội thảo. Ảnh: VIỆT DŨNG

Bên cạnh những kết quả tích cực đạt được, việc triển khai thực hiện các chính sách trên cũng gặp phải một số khó khăn, vướng mắc do thiếu tính đồng bộ, nhất là trong việc hỗ trợ phát triển tàu cá, cho vay đóng tàu chưa tính đến cho vay để mua sắm ngư lưới cụ và trang thiết bị trên tàu; việc hỗ trợ đào tạo thuyền trưởng, thuyền viên để đủ khả năng vận hành, sử dụng phương tiện lớn, hiện đại.

Các điều kiện để được hưởng một số chính sách còn chưa sát với thực tế sản xuất nghề cá; công tác triển khai hướng dẫn thực hiện của các cơ quan chức năng chưa kịp thời, chính sách chưa phân loại được đối tượng ngư dân “nghề cá nhỏ”, “nghề cá lớn” để có chính sách phù hợp.

Tiến độ đầu tư xây dựng, nâng cấp các cảng cá, bến bãi, khu neo đậu tránh trú bão trong thời gian qua vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu nghề cá của ngư dân. Đến nay, việc xây dựng cảng cá mới đạt 82/211 cảng theo quy hoạch (khoảng gần 40%) và 41 khu neo đậu tránh trú bão với công suất 30.776 tàu neo đậu theo yêu cầu (đạt 36,6% so với quy hoạch).

Chính sách thí điểm hỗ trợ ngư dân đóng tàu vỏ thép khai thác thủy sản xa bờ tại tỉnh Quảng Ngãi cho thấy công tác triển khai còn gặp nhiều khó khăn, hiện chưa đóng được tàu nào. Mặc dù lãi suất cho vay thấp nhưng cơ chế cho vay và xử lý rủi ro vẫn theo cơ chế tín dụng thương mại thông thường. Do đó, ngư dân khó tiếp cận nguồn vốn này và để có vốn ngư dân phải vay qua “nậu vựa” với lãi suất cao.

Thực trạng bức xúc

Các đại biểu dự Hội thảo cho rằng hiện nay phương thức khai thác của ngư dân chủ yếu ven bờ do chưa đủ tàu lớn để đánh bắt xa bờ, khi khai thác thường sử dụng lưới có kích thước mắt lưới nhỏ hơn kích thước cho phép. Vẫn còn hiện tượng sử dụng thuốc nổ và hình thức khai thác hủy diệt khác (dã cào bay, điện...) làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến nguồn lợi biển.

Kinh tế biển bước đầu có chuyển biến tích cực, ước tính GDP của kinh tế biển và ven biển chiếm 49,4% tổng GDP của toàn quốc, là tiền đề quan trọng trong việc phấn đấu đạt mục tiêu GDP từ kinh tế biển đạt 53-55% vào năm 2020. Xuất khẩu thủy sản năm 2012 đạt khoảng 6,2 tỷ USD, trong đó hải sản đạt gần 2,2 tỷ USD.

Nghề cá nước ta còn nhiều hạn chế do thiếu các mô hình liên kết trong khai thác, chế biến, tiêu thụ sản phẩm theo chuỗi giá trị; thiếu các đội tàu khai thác hiện đại, quy mô lớn, khai thác còn phân tán, nhỏ lẻ; sản phẩm đánh bắt thường bị thương lái ép giá. Mặc dù đã bước đầu hình thành cơ sở hậu cần nghề cá trên các đảo, tuy nhiên mới chỉ đảm bảo được khâu cung cấp nhiên liệu cho ngư dân, việc bảo quản các sản phẩm đánh bắt còn bất cập.

Tàu cá đánh bắt xa bờ không đủ điều kiện để bảo quản (40-50% cá ngừ đại dương đánh bắt không đủ tiêu chuẩn xuất khẩu); chưa có tàu hậu cần đủ lớn để hỗ trợ ngư dân đánh bắt.

Ngư dân cơ bản là đối tượng nghèo, thu nhập thấp, lao động trong ngành nghề vất vả, gian khổ, nguy hiểm và gánh chịu nhiều rủi ro. Do đặc thù khai thác biển chủ yếu dựa vào kinh nghiệm đi biển và đặc điểm “cha truyền con nối” nên việc đào tạo nghề còn hạn chế. Lớp trẻ theo học các chuyên ngành thủy sản tại các trường đại học còn thấp do đầu ra rất khó khăn.

Một vấn đề tồn tại lớn khác để tiến tới quản lý biển một cách thống nhất liên quan đến phân cấp lực lượng kiểm tra, kiểm soát trên biển. Hiện nay, việc quản lý biển được giao cho nhiều lực lượng, tuy nhiên lực lượng kiểm tra, kiểm soát còn mỏng, chức năng hoạt động còn chồng chéo nên hiệu quả chưa cao.

Các đề xuất, kiến nghị

Để tiếp tục thực hiện Chiến lược biển Việt Nam đến năm 2020 và những năm tiếp theo, xác định vai trò của ngư dân là một trong những lực lượng nòng cốt trong phát triển kinh tế biển gắn với bảo vệ chủ quyền, an ninh trên biển của đất nước, cần xác định mục tiêu chuyển dịch cơ cấu kinh tế biển, đẩy mạnh đánh bắt hải sản xa bờ; gắn phát triển thủy sản với bảo vệ an ninh chủ quyền trên biển.

Ngành chế biến cần chú trọng đến giá trị gia tăng để tăng khả năng cạnh tranh của các sản phẩm thủy sản trên thương trường; bảo vệ an toàn hệ sinh thái và nguồn lợi thủy sản trong khai thác là việc cấp bách.

Về công tác xây dựng chính sách pháp luật, cần hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến hoạt động ngành thủy sản, trong đó có Luật Thủy sản (sửa đổi) dự kiến trình Quốc hội thông qua trong năm 2015. Thực tế đòi hỏi cần hoàn thiện các văn bản pháp luật về biển, phân định rõ thẩm quyền quản lý các khu vực trên biển theo quan điểm biển phải có chủ, theo đó xác định rõ thẩm quyền của địa phương và Trung ương đối với các vùng biển.

Bộ NN-PTNT, các địa phương ven biển cần đưa ra quy hoạch chi tiết và chương trình hành động cụ thể đối với ngành thủy sản, chia theo từng lĩnh vực: khai thác và đánh bắt, nuôi trồng, dịch vụ kinh tế biển, hướng tới sự thống nhất trong quy hoạch chung ngành thủy sản, đảm bảo việc phát triển bền vững theo Chiến lược kinh tế biển đặt ra. Các cơ quan quản lý cần chủ động rà soát lại thực trạng sử dụng mặt nước nuôi trồng thủy sản để có chính sách khuyến khích khai thác có hiệu quả.

Xây dựng chính sách hỗ trợ vốn vay cho ngư dân thông qua Ngân hàng Chính sách xã hội, Ngân hàng Phát triển hoặc Ngân hàng NN-PTNT về tạo nguồn vốn, lãi suất ưu đãi; xóa nợ, khoanh nợ, giãn nợ đối với ngư dân gặp rủi ro. Đồng thời, cần có các chính sách liên quan đến bảo lãnh tín dụng cho nuôi trồng thủy sản, lấy tài sản hình thành làm thế chấp và tín chấp cho vay lần đầu tạo vốn lưu động; trình tự, thủ tục vay cần được cải tiến phù hợp hơn.

Cần nghiên cứu thành lập các công ty cổ phần, hợp tác xã có sự tham gia của Nhà nước để hình thành chuỗi sản xuất trong khai thác, chế biến, tiêu thụ sản phẩm, góp phần ổn định sản xuất, đảm bảo đầu ra cho các sản phẩm đánh bắt của ngư dân. Xây dựng chính sách hỗ trợ ngư dân chuyển đổi nghề nghiệp, chuyển đổi từ khai thác hủy diệt nguồn lợi sang các nghề khai thác thân thiện với môi trường; chuyển từ khai thác gần bờ ra khai thác xa bờ, hoặc chuyển đổi sang các nghề khác như nuôi trồng hải sản, dịch vụ du lịch.

Để đẩy mạnh phát triển kinh tế biển, cần xây dựng các cứ điểm kinh tế biển mạnh và căn cứ hậu cần kỹ thuật vững chắc cho các hoạt động biển xa, bảo đảm cung cấp nước ngọt, cơ sở hạ tầng và thông tin liên lạc. Thực tế đòi hỏi cần thiết kế các chính sách, cơ chế đặc thù hỗ trợ  ngư dân bảo đảm điều kiện sống cơ bản để người dân yên tâm bám trụ, sản xuất trên các vùng biển, hải đảo tiền tiêu của Tổ quốc.

-----------

(*) Các đầu đề do ĐTTC đặt

Nguyễn Văn Giàu, Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Đường liên cảng Cái Mép - Thị Vải thi công chậm tiến độ và mới được kết nối tới chân công trình Cảng CMH. Ảnh: Minh Tuấn

Vừa thanh tra toàn diện, vừa thu hồi dự án?

(ĐTTCO) - Sau khi ĐTTC có bài phản ánh “Dự án Cảng Tổng hợp-Container Cái Mép Hạ: Nhiều dấu hiệu khuất tất”, ngày 8-12-2017, phóng viên ĐTTC đã liên hệ lãnh đạo tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu để làm rõ những khiếu nại của chủ đầu tư về việc tỉnh thu hồi dự án trái pháp luật và những bất cập, khó khăn, vướng mắc trong suốt quá trình thực hiện dự án.