Giá trị cốt lõi DNNN và DNTN

Tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn

(ĐTTCO) - Năm 2015, Việt Nam thực hiện những mục tiêu chính, như phục hồi tăng trưởng, duy trì ổn định vĩ mô, tái cơ cấu các lĩnh vực đầu tư công, doanh nghiệp nhà nước (DNNN), hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM), cải cách bộ máy và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, từ năm 2014 đến 2015 dù được chọn là năm DN quốc gia, nhưng Chính phủ vẫn còn nợ DN tư nhân (DNTN) rất nhiều vấn đề chưa tháo gỡ. Vì vậy trong năm 2016 phải tập trung giải quyết các vướng mắc để thúc đẩy, tạo điều kiện DNTN lớn mạnh và hội nhập.

Chỉ mới giải quyết tình thế

Năm 2015, nền kinh tế có sự lạc quan về tương lai phát triển như tăng trưởng GDP vượt kế hoạch (đạt 6,68% so với kế hoạch 6,2%); CPI ở mức 0,56% so với mục tiêu dưới 5% và thấp nhất trong vòng 14 năm; lạm phát cơ bản thấp ở mức 2,05%... Tuy nhiên, phải thừa nhận tăng trưởng vẫn chưa đảm bảo chắc chắn. Cụ thể, nền kinh tế có độ mở cao do xuất nhập khẩu lớn nhưng vẫn lệ thuộc nhập khẩu đầu vào và đầu tàu tăng trưởng vẫn là khu vực DN có vốn đầu tư nước ngoài (FDI), trong khi khu vực nội địa vẫn gặp khó khăn. Bên cạnh đó, các điểm nghẽn tăng trưởng vẫn chưa được giải quyết triệt để như nợ xấu, thủ tục hành chính, hạ tầng đô thị, các loại phí, lệ phí…

Những chính sách vĩ mô hiện nay chưa thuận lợi cho khu vực DN trong nước để tác động đến việc thay đổi kinh tế. DN nói chung và DNTN nói riêng ngày càng nhỏ đi về tầm vóc, quy mô. Ra trận mà lại càng nhỏ đi trong khi đòi hỏi quy mô cần phải lớn hơn thì chúng ta chiến đấu như thế nào? Việc tái cấu trúc toàn bộ nền kinh tế thời gian qua vẫn chưa rõ, chủ yếu vẫn hì hục tháo gỡ những khó khăn mang tính ngắn hạn.

Năm 2016, hội nhập kinh tế quốc tế càng sôi động hơn khi Việt Nam đang tham gia các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới, đẳng cấp cao như Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC), các FTA với Liên minh châu Âu, Hàn Quốc, liên minh kinh tế Á – Âu. Trong bối cảnh đó, chất lượng DN Việt lại đang được xếp ở vị trí thấp nhất trong cộng đồng các quốc gia tham gia các FTA này. Điều này cho thấy càng ngày những câu hỏi về thách thức, nguy cơ DN Việt, nhất là DNTN, đặt ra ngày càng nhiều vì chúng ta còn tụt hậu và yếu kém. Thương mại tự do khi dỡ bỏ rào cản, điều này có lợi cho tất cả các nước nhưng lại có cạnh tranh về giá, đòi hỏi chất lượng cao hơn. Việt Nam tham gia những FTA đẳng cấp cao nhưng lại là nước kém nhất, trình độ thấp nhất trong các nước phát triển. Vì thế, dù hội nhập mở ra nhiều cơ hội cho DN nói riêng và nền kinh tế nói chung, nhưng về mặt chiến lược, thực tiễn đòi hỏi chúng ta phải nỗ lực rất nhiều.

Vấn đề đặt ra là nỗ lực ngắn hạn theo kiểu tháo gỡ từng chút một, hay nỗ lực ngắn hạn để thay đổi cả một phương thức phát triển, thay đổi cả một mô hình tăng trưởng? Trong 5 năm qua, nền kinh tế Việt Nam vẫn đang tháo gỡ khó khăn, còn nỗ lực thay đổi mô hình tăng trưởng để tái cơ cấu nền kinh tế chưa thật sự rõ ràng. Nếu bây giờ đương đầu với hội nhập mà vẫn còn tháo gỡ sẽ rất khó khăn.

Ở tầm vĩ mô, cộng đồng DN Việt Nam có 2 vấn đề lớn cần làm. Thứ nhất, nỗ lực thoát khỏi sự lệ thuộc của bên ngoài, trực tiếp là từ Trung Quốc. Thứ 2, bám vào các FTA với những đối tác đến từ những nước phát triển nhất thế giới như Hoa Kỳ, Nhật Bản, EU, Hàn Quốc. Về mặt nguyên tắc, những nước đi sau như Việt Nam nếu bám được tốt sẽ bay lên. Thoát khỏi lệ thuộc và vươn lên trong 5 năm tới là việc khó nhưng phải cố gắng làm được, còn cứ ngồi tháo gỡ ngắn hạn cũng chỉ để giải quyết tình thế.

 Tìm cách  nuôi lớn DNTN

Năm 2016 được dự báo tốc độ phục hồi của khu vực DNTN vẫn rất khó khăn. Khối DNTN là đầu tàu của kinh tế thị trường nhưng hiện nay DN lớn có quá ít, chỉ chiếm 2%. Làm sao để có DNTN lớn mạnh? Chúng ta hô hào hỗ trợ kinh tế tư nhân nhưng lại không có môi trường cạnh tranh bình đẳng nên DNTN không lớn lên được. DNTN lúc nào cũng phải ngụp lặn trong cơ chế xin cho, phải bám theo Nhà nước để mong được hỗ trợ, giúp tháo gỡ khó khăn, vướng mắc. Trong khi đó, những nền tảng trong cơ chế thị trường phải cạnh tranh.

Năm DN nhưng chưa làm được gì cho DN. Chính phủ muốn cởi bỏ khó khăn cho DNTN rất nhiều nhưng làm được ít, phần chưa làm coi như mắc nợ với DN. Chúng ta phải tiếp tục tháo gỡ nhưng đặt ra mục tiêu cao hơn. DNTN hiện nay vẫn yếu trong khi mở cửa hội nhập đến rất nhanh. Lúc này là thời điểm DN ngoại tăng cường hiện diện, nên phải sớm tập trung tháo gỡ cho khối DNTN có điều kiện phát triển để cạnh tranh.

Thí dụ mặt bằng giá phải theo thị trường nhưng nhiều giá lại không thị trường, như giá đất, giá vốn (lãi suất), giá năng lượng do Nhà nước quyết định thay thị trường, nên DNTN khó cạnh tranh được. Chỉ cần tạo ra một môi trường cạnh tranh bình thường, lành mạnh, không cần cao siêu như ôm ấp hay hà hơi tiếp sức cho DN lớn lên. Việt Nam nên đi vào những nguyên tắc cơ bản của thị trường sẽ giải quyết được khó khăn cho khu vực DNTN. DN cần phải lớn lên bình thường, phải đặt vấn đề một cách căn bản, sơ đẳng như vậy mới có DNTN lớn.

Tuy nhiên, để có DNTN lớn làm trụ cột nhanh chóng, điều kiện bình thường chưa đủ, mà trên nền tảng đó còn hỗ trợ thêm với điều kiện bắt buộc cam kết thực hiện và chịu trách nhiệm, nếu làm sai sẽ chịu xử phạt. Thí dụ, Hàn Quốc có chính sách khuyến khích các công ty nếu xuất khẩu tốt được thưởng, còn làm không tốt sẽ chịu phạt theo trách nhiệm, đã tạo động lực để DNTN Hàn Quốc đua nhau xuất khẩu, dần lớn mạnh thành tập đoàn và có thế lực lớn. DNTN Việt Nam chưa hình thành được thế lực riêng. Nhiều DNTN lớn chỉ so trong nước, còn so với DN ngoại vẫn còn yếu. Nói như vậy không phải để coi thường DNTN mà là để có hướng tiếp tục phát triển.

Giai đoạn 2012-2014, Việt Nam liên tiếp xuất siêu, điều này giải quyết được vấn đề việc làm, thu nhập người dân, thu thuế cho ngân sách. Song trong dài hạn, xuất siêu như thế này không tốt vì chỉ xuất hộ, nghĩa là nền kinh tế không tiến lên được về mặt đẳng cấp, bởi thành tích xuất siêu 3 năm này phần lớn là của DN FDI, DN nội vẫn chủ yếu gia công lắp ráp. Vì vậy, cần phải có lộ trình thay đổi cấu trúc xuất nhập khẩu để tăng tỷ lệ nội địa hóa, nếu không tăng được tỷ lệ nội địa hóa phải làm rõ nguyên nhân tại tỷ giá hối đoái, tại lãi suất hay tại môi trường cạnh tranh làm cho DNTN Việt Nam không lớn lên được, đồng thời phải có chiến lược để phát triển, nâng cao sức cạnh tranh. 2014 được chọn là năm DN quốc gia, cải cách quản trị nhà nước khởi động đúng hướng, như giảm số giờ DN làm thủ tục thuế, giảm thủ tục hải quan, thủ tục đăng ký và tiếp cận kinh doanh, phấn đấu đạt mức ASEAN+4 năm 2016. 2015 cũng là năm DN, nhưng cải cách đã chậm lại, hầu như không có bước tiến gì mới.

 Đẩy mạnh năm DN quốc gia

Điểm lạc quan hiện nay là DNTN trong nước rất tin tưởng vào chính sách vĩ mô. Đồng thời, với hội nhập quốc tế theo nghĩa thu hút đầu tư nước ngoài vào Việt Nam mạnh cũng tạo ra những nhu cầu mới, từ bất động sản đến các ngành nghề như du lịch, dịch vụ cũng tăng lên. Nếu DNTN phát triển với tốc độ tốt và nắm bắt được cơ hội hội nhập sẽ khởi động để quá trình phục hồi trở nên chắc chắn hơn. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, theo tôi phía Ngân hàng Nhà nước (NHNN) cần có định hướng chính sách lãi suất và tỷ giá cho năm nay như thế nào, vì DN vướng vào chỗ này đã quá lâu rồi. Việc giải bài toán lạm phát, lãi suất, nợ xấu đã có những bước tiến khá chắc chắn và tích cực, nhưng nếu để lãi suất cao lên nữa sẽ gây khó cho DN và cả nền kinh tế. Tức vẫn nhập khẩu về tiêu thụ, làm giảm sản xuất trong nước.

Trọng tâm của Chính phủ năm nay theo tôi vẫn cần tiếp tục đẩy mạnh chương trình năm DN quốc gia, phải tập trung tháo gỡ cho DN. Cụ thể, những việc đang làm nửa chừng đứt gánh hay làm chậm quá, năm nay đẩy mạnh lên. Chúng ta đã xác định DNTN là quan trọng, đóng vai trò quyết định, nên cần phải hỗ trợ DNTN tháo gỡ khó khăn, khởi nghiệp trong thời kỳ mới; đồng thời cần thay đổi phương thức tổ chức sản xuất kinh doanh nông nghiệp, lấy DN đầu tư vào nông nghiệp là lực lượng chủ lực, chủ đạo. Trước nay nói đến nông nghiệp chỉ nhắc đến nông dân, do vậy đề nghị các DN lớn từ DNNN đến DNTN tham gia đầu tư, dẫn dắt thị trường và trở thành lực lượng chủ lực trong nông nghiệp.

Tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn ảnh 1

Cần tạo điều kiện để thúc đẩy DNTN lớn mạnh và hội nhập. Ảnh: LONG THANH

Việt Nam là nước nông nghiệp và có nhiều lợi thế đặc biệt, các DN nội cạnh tranh vẫn hướng đến những lĩnh vực thông thường, chưa hướng đến lợi thế đặc biệt. Nguyên nhân do các lĩnh vực thông thường đông đúc DN tham gia nên dễ tiếp cận thị trường, còn những lĩnh vực có lợi thế đặc biệt ít DN tham gia nên đầu ra thị trường khó khăn hơn. Do vậy muốn phát triển phải thay đổi tư duy đó. Thí dụ, không đầu tư sản xuất gạo thường mà nên sản xuất gạo đặc biệt để bán; đầu tư thêm công nghệ, kỹ thuật tiên tiến để mở rộng diện tích, nâng cao chất lượng sản phẩm như cây sâm ngọc linh có giá trị cao; chăn nuôi các sản phẩm đặc sản nhằm chuyển hướng nông nghiệp Việt Nam và tạo ra sản phẩm đặc biệt. Trước đây DN ít đầu tư vào nông nghiệp vì rủi ro và khó khăn, nhưng hiện nay nhiều DN lớn tham gia vì thị trường tạo cơ hội lớn. Nhưng cần hiểu rằng đầu tư nông nghiệp rất khó vì số lượng nông dân đông và thỏa thuận được với họ không dễ, nên cả Nhà nước cần tham gia tháo gỡ để DN và nông dân đều có lợi, đưa DN tiến sâu vào nông nghiệp.

PGS.TS Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Khó càng khó khi “thuế chồng thuế”

Khó càng khó khi “thuế chồng thuế”

(ĐTTCO) - Người dân nói chung và giới kinh doanh BĐS nói riêng khá quan tâm đến một số đề xuất của Bộ Tài chính với Chính phủ về định hướng điều chỉnh 5 chính sách thuế, trong đó có Luật Thuế giá trị gia tăng (VAT), bởi liên quan đến các hoạt động đầu tư, kinh doanh BĐS.