Tái cơ cấu NN: Tạo cú hích thời kỳ mới

Ngành nông nghiệp nước ta có vai trò đặc biệt quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninh lương thực, xóa đói giảm nghèo. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng nông nghiệp nhiều năm qua mới chỉ dừng ở việc sản xuất khối lượng nhiều và rẻ, giá trị thấp. Cùng với quá trình tái cấu trúc nền kinh tế, ngành nông nghiệp cần xây dựng chiến lược phát triển mới, hướng tới nâng cao giá trị và phát triển bền vững.

> Xuất khẩu gạo: Cải cách để khẳng định vị thế

Bức tranh chung còn nhiều gam tối

 Từ năm 2000 đến nay, tăng trưởng giá trị sản xuất nông nghiệp Việt Nam bình quân đạt gần 5,36%, giá trị gia tăng (GDP) tăng 3,7%/năm. Tuy nhiên, theo Bộ NN-PTNT, tăng trưởng nông nghiệp thời gian qua chủ yếu theo chiều rộng thông qua tăng diện tích, tăng vụ và dựa trên mức độ thâm dụng các yếu tố vật chất đầu vào cho sản xuất (lao động, vốn, vật tư) và nguồn lực tự nhiên cao.

Trong giải pháp về đổi mới mô hình tổ chức sản xuất để đạt giá trị cao hơn, cần coi trọng vai trò của nông hộ và có chính sách tạo điều kiện thúc đẩy mở rộng sản xuất hàng hóa thông qua việc dồn điền đổi thửa, cho thuê đất, tích tụ ruộng đất, áp dụng công nghệ cao... Đồng thời chuyển bớt hộ làm ăn không hiệu quả từ sản xuất nông nghiệp sang các ngành nghề sản xuất phi nông nghiệp. Đây là định hướng đúng và ngày càng có nhiều mô hình mới như kinh tế trang trại thời gian qua đã thực sự mang lại hiệu quả.

Ông TRANG HIẾU DŨNG,
Vụ trưởng Vụ Kế hoạch (Bộ NN- PTNT)

Vì vậy có một thực tế đáng lo ngại là nông nghiệp tăng trưởng kém bền vững. Tăng trưởng GDP nông nghiệp đang có xu hướng giảm dần: tốc độ tăng giai đoạn 1995-2000 đạt 4%/năm, giảm còn 3,83%/năm giai đoạn 2001-2005 và xuống 3,3%/năm giai đoạn 2006-2010.

Bên cạnh đó, ngành nông nghiệp nước ta đang bộc lộ những yếu kém lớn về năng suất, chất lượng và khả năng cạnh tranh. Một trong những nguyên nhân lớn là hạ tầng phục vụ bảo quản, chế biến sau thu hoạch còn nhỏ bé và yếu kém khiến chất lượng nông sản thấp.

Phần lớn nông sản đều xuất khẩu ở dạng sơ chế, chưa có thương hiệu nên chỉ số cạnh tranh dưới mức trung bình của thế giới. Chỉ số cạnh tranh của sản phẩm chăn nuôi là 40, lương thực 43, lâm sản 46, rau quả 47, cà phê 43, chè 47…

Tại kỳ họp thứ 2 của Quốc hội khóa XIII, nhiều đại biểu tiếp tục thắc mắc về thực trạng đầu tư cho nông nghiệp còn thấp, trong khi nguồn tài nguyên thiên nhiên có hạn nhưng đang bị khai thác vô tội vạ.

Đây cũng là một trong những nguyên nhân tác động nhiều tới hiệu quả kinh tế nông nghiệp. Đầu tư phát triển toàn xã hội vào nông nghiệp, nông thôn giảm từ 8,5% năm 2000 xuống còn 6,2% năm 2010. Đầu tư từ ngân sách, trái phiếu chính phủ cho nông nghiệp giảm từ 21,5% năm 2006 xuống 21,3% năm 2010.

Tính riêng đầu tư từ ngân sách tỷ lệ giảm khá mạnh, từ 20% GDP năm 1990 xuống 13,8% năm 2000; tiếp tục giảm xuống 7,5% năm 2005 và 6,26% năm 2010.

Theo Thứ trưởng Bộ NN-PTNT Vũ Văn Tám, hiện nay do không có các vùng công nghiệp chế biến phụ trợ nên 60-70% lượng thủy sản của ĐBSCL phải chuyển lên TPHCM để xuất khẩu, nhưng cũng phải thông qua các nhà nhập khẩu ở nước ngoài, vì thế hiệu quả, giá trị gia tăng thu được không cao.

Tăng cường liên kết công - tư

Yêu cầu tái cơ cấu ngành nông nghiệp đặt ra khá lớn, nhưng vấn đề đầu tiên đối mặt cũng là vấn đề tồn tại từ lâu: thiếu vốn đầu tư. Trong khi tỷ trọng đầu tư trong nước ngày một giảm, nguồn vốn đầu tư nước ngoài (FDI) cũng chẳng khá hơn.

Trong 10 năm qua, vốn FDI trong nông nghiệp đã giảm từ 8% (trong tổng số vốn thu hút được) năm 2001 xuống còn dưới 1% năm 2010. Vậy tái cơ cấu đầu tư trong nông nghiệp sẽ phải dựa vào đâu?

Trong 5 năm tới ngành nông nghiệp cần tập trung tối đa các giải pháp tái cơ cấu ngành theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững. Việc tái cơ cấu cần đồng bộ, trước hết trong chuyển đổi cơ cấu vốn đầu tư, giảm dần sự phụ thuộc vào ngân sách. Có chính sách thu hút đầu tư ngoài xã hội, đầu tư nước ngoài để ứng dụng các chương trình khoa học công nghệ, giống cây trồng, vật nuôi có chất lượng, giá trị cao. Đặc biệt cần gia tăng hàm lượng, giá trị chế biến trong tất cả sản phẩm nông, lâm, thủy hải sản, coi đây là khâu đột phá.

Ông HOÀNG TRUNG HẢI,
Phó Thủ tướng Chính phủ 

Theo các chuyên gia của Ngân hàng Thế giới (WB), để đạt được những mục tiêu đặt ra cho quá trình tái cơ cấu nông nghiệp, Việt Nam cần tăng cường liên kết công - tư trong ngành này. Thực tế, liên kết công - tư đang trở thành xu hướng mới trong sản xuất nông nghiệp tại nước ta qua các mô hình cánh đồng mẫu lớn tại ĐBSCL, vùng trồng cà phê, mía đường…

TS. Đặng Kim Sơn phân tích xu hướng liên kết công - tư là tất yếu để chuyên nghiệp hóa ngành nông nghiệp của mọi quốc gia. Để hình thành mối liên kết với nông dân, doanh nghiệp cần được "trao quyền" nhiều hơn để thúc đẩy đầu tư vào nông nghiệp. Bởi các dự báo đều cho rằng trong vòng 10 năm tới giá lương thực, thực phẩm sẽ luôn ở mức cao và lĩnh vực sản xuất, chế biến nông sản sẽ trở thành một trong những lĩnh vực mang lại nguồn lợi nhuận khổng lồ, bền vững.

Do sự thiếu hụt về nguyên liệu khiến nhiều tập đoàn đa quốc gia sẵn sàng bỏ tiền thuê đất trồng lúa, khoai mì, cao su ở những nơi xa xôi. Trong bối cảnh đó, việc xây dựng cơ chế quản lý theo cách đẩy mạnh liên kết công - tư sẽ giúp nền nông nghiệp tiến nhanh hơn theo hướng chuyên nghiệp hóa.

Để làm được việc này, theo các chuyên gia kinh tế, việc đầu tiên nên điều chỉnh là Nhà nước rút dần vai trò làm chủ đầu tư của mình. Thực tế nhiều năm nay các cơ quan nhà nước thường tự mình thực hiện từ việc hoạch định, thiết kế chính sách, đưa ra các ưu đãi về pháp luật, đến tổ chức thực hiện và làm chủ đầu tư.

Vì vậy, các dự án thường rơi vào tình trạng đầu tư dàn trải, thiếu vốn, thiếu nhân lực và hiệu quả không cao. Mặt khác, việc làm này cũng khiến các doanh nghiệp tư nhân ngại dấn thân, bởi họ không thể nào cạnh tranh lại với những đơn vị nắm trong tay “quyền sinh quyền sát”.

Nếu rút bớt vai trò hoạch định và áp chế các quy định trong ngành nông nghiệp, đồng thời tăng cường điều tiết, kiểm soát và hỗ trợ liên kết nông dân - thương mại nông sản, sẽ có nhiều doanh nghiệp nước ngoài và trong nước đẩy mạnh nguồn vốn đầu tư vào nông nghiệp.

Quyết sách mới, tầm nhìn mới

Tại buổi làm việc mới đây với Bộ NN-PTNT, Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải đã đặt ra yêu cầu tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng, chất lượng hàng hóa và phát triển bền vững. Bước sang giai đoạn phát triển mới với bối cảnh kinh tế thế giới, trong nước có nhiều thay đổi, ngành nông nghiệp cần có những định hướng phát triển mới. Đó là khai thác tối đa tiềm năng và lợi thế phát triển của ngành nông nghiệp hiện còn rất lớn.

Tái cơ cấu NN: Tạo cú hích thời kỳ mới ảnh 1

Chọn, tạo, nhân giống cây trồng nằm trong chương trình
ưu tiêu đầu tư cho nông nghiệp. Ảnh: Đức Thành

Theo TS. Võ Hùng Dũng, Giám đốc VCCI chi nhánh Cần Thơ: “Đã đến lúc cần cách làm và cách nhìn khác. Nông nghiệp là ngành đóng góp cho sự ổn định kinh tế, tạo sự giàu có cho quốc gia. Vấn đề nằm ở chỗ tiến bộ công nghệ và quản trị được áp dụng vào nông nghiệp như thế nào.

Để làm được điều này, điều quan trọng là phải thay đổi nhận thức về nông nghiệp, từ đó thay đổi cách ứng xử, từ chủ trương đến chính sách và hành động trên thực tế”.

Theo chỉ đạo của Chính phủ, cuối tháng 10-2011 Bộ NN-PTNT đã hoàn thành đề án tái cơ cấu ngành nông nghiệp với mục tiêu trong giai đoạn từ nay đến năm 2020 đạt tốc độ tăng trưởng 2,6-3%/năm, giảm 20% hộ nghèo và 20% phát thải khí nhà kính trong nông nghiệp.

Bộ trưởng Bộ NN-PTNT Cao Đức Phát cho biết đề án đặt định hướng tổng thể chung về tái cơ cấu là thúc đẩy phát triển mạnh nuôi trồng thủy sản (đặc biệt là cá tra, tôm, nhuyễn thể), đẩy mạnh chăn nuôi gia cầm, lợn và bò sữa. Ngành trồng trọt ưu tiên phát triển rau và hoa công nghệ cao; trong lâm nghiệp ưu tiên phát triển kinh tế rừng. Giải pháp hàng đầu được đặt ra để thực hiện đề án là chuyển đổi cơ cấu đầu tư.

Cụ thể, trong nông nghiệp ưu tiên đầu tư cho các chương trình dự án chọn, tạo, nhân giống cây trồng, vật nuôi phục vụ chuyển đổi cơ cấu sản xuất và xuất khẩu hàng hóa. Với thủy sản sẽ tăng mạnh đầu tư hạ tầng các vùng nuôi trồng thủy sản tập trung (bao gồm cả thủy lợi), đầu tư phát triển hệ thống giống thủy sản… Lĩnh vực lâm nghiệp sẽ ưu tiên đầu tư giống, phục vụ trồng rừng kinh tế và phát triển dịch vụ môi trường rừng.

Cùng với việc xây dựng đề án tái cơ cấu, “sáng kiến tầm nhìn mới cho nông nghiệp” cũng được đặt ra. Để hiện thực hóa triển khai các sáng kiến, Bộ NN-PTNT và 13 công ty đa quốc gia, một số công ty trong nước và địa phương đã cam kết bằng việc thành lập 5 nhóm công tác gắn với các ngành hàng chính là chè, cà phê, thủy sản, rau quả và một số ngành hàng chung để thực hiện hóa các mục tiêu đề ra. 

B. MINH - T. HƯƠNG - N. LOAN

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Đường liên cảng Cái Mép - Thị Vải thi công chậm tiến độ và mới được kết nối tới chân công trình Cảng CMH. Ảnh: Minh Tuấn

Vừa thanh tra toàn diện, vừa thu hồi dự án?

(ĐTTCO) - Sau khi ĐTTC có bài phản ánh “Dự án Cảng Tổng hợp-Container Cái Mép Hạ: Nhiều dấu hiệu khuất tất”, ngày 8-12-2017, phóng viên ĐTTC đã liên hệ lãnh đạo tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu để làm rõ những khiếu nại của chủ đầu tư về việc tỉnh thu hồi dự án trái pháp luật và những bất cập, khó khăn, vướng mắc trong suốt quá trình thực hiện dự án.