Phát triển KKT ven biển: Tạo mũi nhọn đột phá

Với mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia mạnh về biển, giàu từ biển, qua hơn 10 năm xây dựng và phát triển đến nay cả nước đã có 15 khu kinh tế (KKT) ven biển, bước đầu thu được một số kết quả nhất định. Tuy nhiên, vẫn còn một số bất cập như chất lượng quy hoạch chưa tốt, đầu tư phát triển còn dàn trải, cơ cấu đầu tư chưa hợp lý... Trước thực tế đó, mới đây Bộ Kế hoạch - Đầu tư (KH-ĐT) đã đề xuất chọn nhóm 5 KKT ven biển ưu tiên đầu tư tập trung trong giai đoạn 2012-2015.

> Sôi động Vũng Áng

Động lực nền kinh tế

Trong những năm qua, việc xây dựng các trung tâm kinh tế lớn vùng duyên hải mà hạt nhân là các KKT ven biển nhằm tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội cho các vùng, hướng đến mục tiêu tới năm 2020 kinh tế biển đóng góp 53-55% tổng GDP và 55-60% kim ngạch xuất khẩu cả nước.

Đến nay, các KKT ven biển đã bước đầu tạo ra những chuyển biến, sức bật mới cho nền kinh tế. Khởi đầu từ KKT mở Chu Lai (năm 2003), sau hơn 10 năm cả nước hiện có 15 KKT ven biển từ Vân Đồn (Quảng Ninh) đến Năm Căn (Cà Mau).

Theo số liệu của Bộ KH-ĐT, thu hút đầu tư bước đầu vào các KKT đạt những kết quả khả quan với hơn 31 tỷ USD vốn đầu tư nước ngoài (FDI) và gần 564.000 tỷ đồng vốn trong nước.

Thể chế hành chính và thể chế kinh tế bất cập là 2 điểm nghẽn trong phát triển các KKT biển hiện nay. Việc cần làm là giảm bớt các KKT ven biển và tập trung xây dựng ở mỗi miền Bắc, Trung, Nam một KKT theo mô hình đặc khu kinh tế tự do mà ở đó những nút thắt về thể chế kinh tế được tháo bỏ. Tôi kiến nghị nên tìm một tập đoàn tư vấn hàng đầu thế giới giúp chúng ta quy hoạch lại toàn bộ vùng kinh tế ven biển.

GS.TS VÕ ĐẠI LƯỢC,
Nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế thế giới

Tổng diện tích đất đã cho thuê trên 20.000ha, chiếm gần 40% tổng diện tích đất dành cho sản xuất công nghiệp, du lịch, dịch vụ trong KKT ven biển; trong đó có khoảng 7.000ha đã triển khai các dự án thứ cấp.

Đã có nhiều KKT thật sự đóng vai trò động lực quan trọng đối với sự phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương và tác động tích cực đến kinh tế đất nước, như KKT mở Chu Lai đã làm thay đổi diện mạo kinh tế tỉnh Quảng Nam, tác động mạnh mẽ đến quá trình phát triển công nghiệp ở khu vực miền Trung - Tây nguyên. Tại Quảng Ngãi, nguồn ngân sách thu từ KKT Dung Quất năm 2011 đạt 15.000 tỷ đồng, tăng gấp 150 lần so với năm 2000.

Ngoài ra, nhiều KKT đã phát huy được thế mạnh và thu hút được một số dự án công nghiệp lớn, được nhìn nhận như là yếu tố động lực của nền kinh tế, như KKT Vũng Áng, Nghi Sơn, Vân Phong... Tuy nhiên, những kết quả đạt được chưa thực sự tương xứng với tiềm năng của một quốc gia có lợi thế về biển như Việt Nam. Nhiều KKT biển gần như chưa có chuyển động đáng kể, nếu có cũng chỉ ở tầm phạm vi kinh tế 1 tỉnh.

Các KKT biển cũng chưa tạo được tính liên kết vùng và liên kết với nhau nên chưa tạo được sự hậu thuẫn đủ lớn để phát triển. So sánh với một số nước có biển trong khu vực, giá trị hoạt động của kinh tế biển Việt Nam chỉ bằng 24% của Trung Quốc, 14% của Hàn Quốc và 1% của Nhật Bản.

Đầu tư “chiến lược quả mít”

PGS.TS Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, cho rằng trong phát triển các KKT ven biển hiện nay, một thực tế buồn là đầu tư theo “chiến lược quả mít” (có quá nhiều mũi nhọn). Các địa phương đều muốn thành lập các KKT vì nhiều lý do.

Chính sự phát triển phong trào của các KKT ven biển thời gian qua đã tạo sự dàn trải, phân tán nguồn lực và gây ra tình trạng cạnh tranh, giành vốn quyết liệt giữa các địa phương được quy hoạch xây dựng KKT.

Phát triển KKT ven biển: Tạo mũi nhọn đột phá ảnh 1

Sản phẩm của Công ty Doosan Vina (tại KKT Dung Quất)
chuẩn bị xuất khẩu đi nước ngoài. Ảnh: HÀ MINH

Từ đó nảy sinh tình trạng “vừa chạy vừa xếp hàng”, cứ đăng ký làm, song không kết nối được vì giống nhau. Trường hợp KKT Vũng Áng thiếu không gian phát triển đủ lớn, thiếu nguồn nước ngọt, hay KKT Vân Phong thiếu hậu phương công nghiệp và sự kết nối tương xứng với tầm cỡ một cảng trung chuyển quốc tế hàng đầu là những thí dụ điển hình.

Về những hạn chế trong đầu tư phát triển KKT thời gian qua, ông Vũ Đại Thắng, Vụ trưởng Vụ Quản lý các KKT, Bộ KH-ĐT, thừa nhận việc quy hoạch, thành lập một số KKT còn mang tính cục bộ, chưa được xem xét một cách tổng thể hài hòa lợi ích quốc gia. Trong các KKT đã được phê duyệt, có một số KKT không đáp ứng được 3 tiêu chí cơ bản để phát triển hiệu quả, là có dự án động lực, có cảng biển nước sâu và có sân bay.

Một trong những thách thức lớn nhất với các KKT biển là vốn đầu tư. Với 15 KKT biển hiện có, năm 2011 tổng vốn đầu tư của ngân sách trung ương cho các KKT biển chỉ có 8.756 tỷ đồng so với kế hoạch 40.000 tỷ đồng. Nguồn vốn mới chỉ tập trung vào các KKT chính như Chu Lai, Dung Quất, Vũng Áng... Các KKT khác chỉ được đầu tư từ nguồn ngân sách địa phương và vốn của các doanh nghiệp, nhà đầu tư, nên chưa đáp ứng được nhu cầu.

Cùng với tình trạng đầu tư phân tán, việc chưa có cơ chế chính sách ưu đãi mang tính đột phá, cụ thể, nhất quán, đã khiến KKT phát triển chưa theo đúng mục tiêu đề ra và chưa thu hút được đầu tư nước ngoài và trong nước, nhất là các dự án có quy mô lớn và quan trọng. Thống kê của Bộ KH-ĐT cho thấy, diện tích đất của các dự án đầu tư sản xuất kinh doanh trong các KKT mới đạt khoảng 9% tổng diện tích đất dành cho sản xuất kinh doanh.

Chọn lọc tiềm năng, tập trung nguồn lực

Theo ông Vũ Đại Thắng, thực tiễn nêu trên dẫn tới một nhiệm vụ cấp bách là phải lựa chọn một số KKT ven biển có tiềm năng, thuận lợi nhất để tập trung nguồn lực triển khai thực hiện nhằm sớm phát huy hiệu quả, tạo tác động tích cực lan tỏa cho khu vực xung quanh và toàn bộ nền kinh tế. Theo đó phải xác định các KKT là lực hút mang tầm khu vực và quốc tế để tạo ra loạt điểm nhấn thu hút đầu tư của quốc gia, phát triển theo hướng cạnh tranh quốc tế.

Các KKT phải có quy mô lớn, đòi hỏi tập trung nguồn lực cao mới phát triển cơ sở hạ tầng một cách đồng bộ, từ đó mới có điều kiện thu hút được nhà đầu tư và những dự án lớn. Thay vì tăng số lượng KKT, Nhà nước cần sắp xếp lại danh mục KKT để chọn lọc, ưu tiên tập trung nguồn lực đầu tư cho một số KKT có lợi thế đặc thù mang tầm quốc gia, hướng sự phát triển của mỗi khu vào một lĩnh vực được chuyên môn hóa.

Lựa chọn nhóm 5 KKT để ưu tiên phát triển không có nghĩa các KKT còn lại kém quan trọng hơn, hay vì thế mà mất đi sức hút đầu tư như lo ngại của một số địa phương. Trong Nghị quyết 470 của UBTVQH cũng đã nêu rõ, trước mắt lựa chọn một số KKT có lợi thế và sức lan tỏa đến kinh tế - xã hội để ưu tiên đầu tư. Các KKT còn lại sẽ tìm mô hình phù hợp để tiếp tục phát triển. Đây là việc buộc phải làm trong điều kiện nguồn lực Nhà nước có hạn.

Ông NGUYỄN VĂN TRUNG,
Thứ trưởng Bộ KH-ĐT

Mới đây, Bộ KH-ĐT đã xây dựng bộ tiêu chí lựa chọn một số KKT ven biển để tập trung đầu tư phát triển trong giai đoạn từ năm 2013 và đã được Thủ tướng chấp thuận. Căn cứ các tiêu chí này, Bộ KH-ĐT đề xuất lựa chọn nhóm 5 KKT để ưu tiên đầu tư tập trung trong giai đoạn 2012-2015, bao gồm: Dung Quất - Chu Lai; Đình Vũ - Cát Hải; Nghi Sơn; Vũng Áng; Phú Quốc.

Lý giải về sự lựa chọn này, ông Vũ Đại Thắng cho biết Chu Lai - Dung Quất nằm sát cạnh nhau, mang tính chất hỗ trợ về kết cấu hạ tầng, cảng biển, cảng hàng không; bổ trợ về thu hút đầu tư theo ngành nghề và đã có các nhà máy động lực lớn đang hoạt động như Lọc dầu Dung Quất, Ô tô Trường Hải...

Còn Đình Vũ - Cát Hải là KKT mang tính chất tổng hợp, đa ngành, tận dụng triệt để lợi thế cảng đầu mối Lạch Huyện. Trong khi KKT đảo Phú Quốc và cụm đảo Nam An Thới (Kiên Giang) là một khu tổng hợp và dịch vụ, du lịch. Nghi Sơn (Thanh Hóa) và Vũng Áng (Hà Tĩnh) đều là những KKT đang được tập trung phát triển công nghiệp nặng.

Với Nghi Sơn, lợi điểm là nhà máy lọc dầu số 2 đã hoàn thành nền móng, còn với Vũng Áng, Nhà máy Luyện thép Formosa và các nhà máy thép sử dụng mỏ sắt Thạch Khê là điểm nhấn.

Tuy nhiên, việc lựa chọn các KKT để tập trung đầu tư phát triển chỉ là bước đầu. Bên cạnh đó, phải thực hiện những giải pháp hiệu quả, thiết thực để thúc đẩy các KKT này phát triển. Theo đó trong thời gian tới cần tập trung cơ chế, chính sách, nguồn lực để nâng cao hiệu quả của nhóm 5 KKT đã được lựa chọn. Trước mắt tập trung ưu tiên các nguồn lực, trong đó có cả nguồn vốn ngân sách nhà nước cho nhóm KKT ưu tiên.

Đồng thời, xây dựng cơ chế, chính sách riêng huy động các nguồn vốn đầu tư, sự tham gia của các thành phần kinh tế vào xây dựng cơ sở hạ tầng, trong đó trọng tâm là các chính sách khuyến khích, ưu đãi đầu tư. Đầu tư phát triển KKT cần tiến tới việc giảm dần trợ cấp tài chính của Nhà nước và tăng dần tỷ trọng vốn đầu tư khu vực tư nhân.

Về cơ chế chính sách, cần xác định lĩnh vực ưu tiên thu hút đầu tư của từng KKT. Cùng với đó, cần xây dựng những chính sách đặc thù để dẫn dắt các KKT phát triển theo đúng định hướng chiến lược đề ra.

BẢO MINH

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Dự án đại lộ ven sông Sài Gòn có khả thi?

Dự án đại lộ ven sông Sài Gòn có khả thi?

(ĐTTCO) - Mới đây, trong văn bản cho ý kiến về dự án BT (đổi đất lấy hạ tầng) đại lộ ven sông Sài Gòn, Bộ Kế hoạch - Đầu tư (KH-ĐT), cho rằng TPHCM cần yêu cầu Tập đoàn Tuần Châu bổ sung các nội dung còn thiếu, như chứng minh năng lực, kinh nghiệm thực hiện dự án tương tự cho phù hợp quy định.