Phát triển KCN - Thiếu tầm nhìn, lãng phí nguồn lực

Theo Bộ Kế hoạch - Đầu tư, đến cuối năm 2010, cả nước có 260 khu công nghiệp (KCN) với tổng diện tích gần 71.400ha, thu hút gần 4.000 dự án có vốn đầu tư nước ngoài với tổng vốn đăng ký hơn 53,5 tỷ USD. Tuy nhiên, tỷ lệ lấp đầy các KCN vẫn còn thấp, chỉ đạt trên 60%; tại các cụm công nghiệp còn thấp hơn, chỉ 26,4%. nguồn lực đất đai bị lãng phí và nhiều hệ lụy khác đang phát sinh.

> Nỗi lo rác thải công nghiệp

Vỡ mộng KCN!

“Vỡ mộng” - đó là cách nói của nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội Lê Quốc Dung về thực trạng phát triển KCN hiện nay. Tham gia đoàn khảo sát của Quốc hội, ông Dung cho biết tỷ lệ lấp đầy các KCN ở một số tỉnh, thành phố rất thấp.

Được phân cấp mạnh, lãnh đạo nhiều địa phương luôn muốn tăng tỷ trọng công nghiệp - dịch vụ bằng mọi giá nên đua nhau trải thảm đỏ để lôi kéo, mời gọi các nhà đầu tư. Thế nhưng thực tế đã khác xa với kỳ vọng của lãnh đạo nhiều địa phương.

“Có thực trạng xí phần, nhận chỗ với diện tích rất lớn nhưng chỉ làm nhà xưởng rồi để đấy, không có hoạt động gì. Ở một số địa phương như Bắc Giang, Hà Nam, Hải Dương rất nhiều KCN chỉ lấp đầy được 50%, nhiều KCN để hoang hàng trăm hécta trong nhiều năm” - ông Lê Quốc Dung cho biết.

Phát triển KCN - Thiếu tầm nhìn, lãng phí nguồn lực ảnh 1

Một góc khu công nghiệp Hà Bình Phương (Thường Tín, Hà Nội). Ảnh: LÃ ANH

Tại Hà Nam, một tỉnh công nghiệp chưa thực sự phát triển nhưng có cả nghìn hécta đất “bờ xôi ruộng mật” thuộc các huyện trọng điểm nông nghiệp như Đồng Văn, Phủ Lý, Bình Lục, Thanh Liêm… đã phải "đội nón ra đi" dành cho KCN.

Theo ông Phạm Bá Tùng, Phó trưởng ban Quản lý các KCN tỉnh Hà Nam, tỉnh này đang có 8 KCN, với tổng diện tích lên đến 1.985ha. Nhưng cho đến thời điểm này, nhiều KCN có tỷ lệ phủ lấp rất ít như Hòa Mạc, rộng 131ha, nhưng mới cho thuê được 4,8ha; Đồng Văn II mới cho thuê được 65,8ha trong tổng số 320ha; Châu Sơn chỉ cho thuê được 36,2ha trong tổng số 170ha…

“Chỉ điểm sơ sơ như thế để thấy hàng trăm hécta đất nông nghiệp, đất trồng lúa đã bị bỏ hoang nhường cho KCN. Đây cũng là thực trạng chung ở nhiều tỉnh đồng bằng Bắc bộ” - ông Dung nói.

Tình trạng này cũng diễn ra khá phổ biến ở ĐBSCL. Theo thống kê của ngành công thương 13 tỉnh, thành phố khu vực ĐBSCL, đến cuối năm 2010 toàn vùng đã có 74 KCN được phê duyệt với diện tích hơn 23.900ha. Hầu hết KCN này đang trong tình trạng bỏ hoang nhưng nhiều địa phương vẫn đua nhau lập quy hoạch phát triển thêm.

Theo TS. Võ Hùng Dũng, Giám đốc Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) chi nhánh Cần Thơ, nhiều tỉnh ĐBSCL đang nôn nóng phát triển công nghiệp nên ào ào phá ruộng lúa, vườn cây để quy hoạch KCN. Trước thực trạng này, nhiều nhà khoa học đã lên tiếng cảnh báo: vựa nông - thủy sản lớn nhất nước sẽ nguy ngập vì phong trào xây dựng KCN, kéo theo nhiều hệ lụy xã hội.

Bất chấp các lời cảnh báo trên, nhiều tỉnh ĐBSCL vẫn phát triển KCN bằng mọi giá. Tại Đồng Tháp, trong lúc KCN Trần Quốc Toản (TP Cao Lãnh) còn nhiều đất bỏ hoang, tỉnh vẫn tiếp tục đặt mục tiêu đến năm 2020 mở rộng diện tích KCN lên 2.730ha. Tỉnh Bến Tre cũng đang quy hoạch xây dựng thêm KCN Phú Thuận (230ha), mở rộng KCN An Hiệp; thành lập 5 KCN mới.

Tại Hậu Giang, 2 KCN Sông Hậu - Tân Phú Thạnh (400ha) đang gần như bỏ hoang vì không có ai thuê nhưng tháng 5-2011 tỉnh vẫn tiếp tục mở rộng KCN Sông Hậu giai đoạn 2 thêm 540ha. Trong khi đó, tại Long An, Tiền Giang, hàng ngàn hécta đất rừng phòng hộ ven biển Đông và sông Soài Rạp cũng bị mạnh tay phá bỏ để làm KCN.

Vấn nạn ô nhiễm môi trường

Nhiều KCN được xây dựng rồi bị bỏ hoang do nhận định quá lạc quan về hiệu quả phát triển KCN. Bên cạnh đó, không thể phủ nhận có “ẩn chứa” các lợi ích nhóm. Dựa vào chính sách hỗ trợ địa phương khó khăn phát triển KCN, nhiều tỉnh không thuộc đối tượng này cũng làm đơn xin xây KCN. Chính quyền địa phương hoạt động theo nhiệm kỳ, vì thế xoay được gì thì xoay, chạy được gì cứ chạy và lách được gì cứ  lách, không cần tính xa, hết nhiệm kỳ là thôi. Cuối cùng chỉ khổ nông dân mất đất.

Ông PHẠM VĂN LIÊM,
Phó Viện trưởng Viện NCCL - CSCN (Bộ Công Thương)

Hiện tượng bỏ trống KCN cũng xuất phát từ nguyên nhân dự báo và quản lý đầu tư chưa chính xác. Không ít nhà đầu tư thiếu nghiêm túc, xin dự án với mục đích xí phần đất làm chuyện khác chứ không phải để xây dựng KCN.

Ông Phạm Bá Tùng cho rằng đã đến lúc phải thận trọng hơn trong phát triển KCN. “Có 2 bài học cần được rút ra. Thứ nhất phải lựa chọn nhà đầu tư vào KCN để tránh việc chậm tiến độ và hiệu quả thấp. Thứ hai, giãn tiến độ xây dựng mới các KCN để phù hợp với tình hình thực tế đất KCN đang bị bỏ hoang, tỷ lệ lấp đầy thấp” - ông Tùng nói.

Trong khi đó, hệ lụy của  KCN bỏ hoang quá rõ, nông dân mất đất và có sự lãng phí đến xót xa về đất nông nghiệp. Phát triển KCN tùy tiện dẫn tới tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Nhiều người không khỏi giật mình khi biết rằng vào thời điểm này, mỗi ngày các KCN thải ra 1 triệu m3 nước thải công nghiệp nhưng chỉ có khoảng 30% số nước thải này được xử lý.

Ông Nghiêm Vũ Khải, nguyên Phó Chủ  nhiệm Ủy ban Khoa học công nghệ - Môi trường của Quốc hội (nay là Thứ trưởng Bộ Khoa học - Công nghệ), cho biết: “Tôi đã đi giám sát 50-70 KCN từ Bắc đến Nam và thấy rằng tỷ lệ KCN có nhà máy xử lý nước thải tập trung rất thấp. Theo báo cáo là 60-70% nhưng trên thực tế vận hành tỷ lệ ít hơn nhiều. Bây giờ vấn đề môi trường đang ngày càng bức xúc, nếu không xử lý sớm hậu quả sau này sẽ tốn kém hơn”.

Mạnh tay ngăn chặn “cuộc đua”

Phân tích từ thực tế, nhiều chuyên gia kinh tế chỉ ra rằng để xảy ra tình trạng ồ ạt làm KCN rồi bỏ hoang như hiện nay có lỗi của hệ thống điều hành. Quy hoạch tổng thể phát triển KCN Chính phủ đã phê duyệt, nhưng địa phương vẫn cứ muốn mở thêm KCN, phá vỡ quy hoạch chung.

Đầu tư cơ sở hạ tầng là khâu đột phá để giải quyết bài toán phát triển vùng. Tuy nhiên các địa phương cần tuân thủ chặt chẽ điều kiện, trình tự, thủ tục thành lập KCN, đặc biệt điều kiện về tỷ lệ lấp đầy KCN và bảo vệ môi trường. Các địa phương cần rà soát và kiểm tra khả năng thực hiện các dự án đã được cấp phép. Dự án nào không đủ điều kiện thực hiện cần kiên quyết thu hồi giấy phép đầu tư.

Ông Đặng Huy Đông,
Thứ trưởng Bộ Kế hoạch - Đầu tư

“Đây là vấn đề cần điều tiết. Nhưng khổ nỗi địa phương xin thêm là Chính phủ cho ngay. Điều này cho thấy lỗi hệ thống là giải quyết theo kiểu tình cảm, mối quan hệ, không theo quy định đã đề ra, làm “méo mó” quy hoạch. Bên cạnh đó, tư duy nhiệm kỳ của lãnh đạo địa phương trong việc ra các chủ trương, quyết sách lớn về phát triển KCN đã đẩy đến thực trạng hiện nay” - ông Phạm Văn Liêm trăn trở.

TS. Đào Thế Anh, Giám đốc Trung tâm Kinh tế nông nghiệp, Viện Khoa học nông nghiệp Việt Nam, đề nghị: Không thể để tình trạng các KCN cắm trên đất lúa của nông dân. Chúng tôi đã có kiến nghị vùng nào là vùng chuyên canh lúa cần thiết giữ để đảm bảo an ninh lương thực.

Nhiều tỉnh ở ĐBSCL không có điều kiện phát triển công nghiệp, nhưng lại đua nhau làm KCN, khiến đất nông nghiệp bị sử dụng cực kỳ lãng phí”.

Nhiều chuyên gia kinh tế cho rằng đã đến lúc phải có tổng kết đánh giá về sự phát triển của KCN trong phạm vi cả nước. GS.TS Nguyễn Mại, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà đầu tư nước ngoài, cho rằng các cơ quan quản lý cần có những  bước đi phù hợp để  giải quyết được bài toán hiệu quả kinh tế của các KCN.

Theo ông Mại, rà soát hiện trạng các KCN nên chia làm 3 loại. Loại thứ nhất là đầu tư được 70-80%, thứ 2 là mới đầu tư dưới 50% hoặc 30% tùy theo từng địa phương, thứ 3 không có khả năng thu hút đầu tư thêm hoặc bỏ trống phải thu hồi và trả lại đất cho nông dân.

Cùng với đó là nhất quyết không để xảy ra tình trạng “vượt rào” như cách làm của một số địa phương đã áp dụng thời gian qua, bất chấp quy định của Chính phủ trong việc mở rộng và thành lập mới các KCN.

Đã đến lúc các cơ quan chức năng phải hành động mạnh tay để ngăn chặn hệ quả xấu trong phát triển KCN theo phong trào với mức độ ngày càng nghiêm trọng. Sẽ là muộn và phải trả giá đắt nếu như các địa phương vẫn lao vào làm KCN theo kiểu như hiện nay.

Bài học của việc đầu tư theo phong trào, tỉnh nào cũng có nhà máy xi măng, nhà máy thép, sân bay, cảng biển, sân golf... vẫn còn nóng hổi và để lại hậu quả đến tận bây giờ. Theo đó, không thể để lãng phí nguồn lực, tình trạng đầu tư theo cảm tính, ngẫu hứng tiếp tục tái diễn.

THÀNH ĐỨC - BẢO MINH

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Đường liên cảng Cái Mép - Thị Vải thi công chậm tiến độ và mới được kết nối tới chân công trình Cảng CMH. Ảnh: Minh Tuấn

Vừa thanh tra toàn diện, vừa thu hồi dự án?

(ĐTTCO) - Sau khi ĐTTC có bài phản ánh “Dự án Cảng Tổng hợp-Container Cái Mép Hạ: Nhiều dấu hiệu khuất tất”, ngày 8-12-2017, phóng viên ĐTTC đã liên hệ lãnh đạo tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu để làm rõ những khiếu nại của chủ đầu tư về việc tỉnh thu hồi dự án trái pháp luật và những bất cập, khó khăn, vướng mắc trong suốt quá trình thực hiện dự án.