ĐẦU TƯ CÔNG

Nhìn nhận thấu đáo hiệu quả, trách nhiệm

“Tôi không nghĩ mình là “người ngoài cuộc” mà phần nào đó còn là “tội đồ” vì đã từng tham gia lãnh đạo Chính phủ nhưng bản thân chưa nhận thức được đầy đủ tình hình và chưa đóng góp hữu hiệu vào việc hạn chế, ngăn chặn tình trạng hao công tốn của khi đầu tư công không hiệu quả”. Nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan bộc bạch như vậy.

Theo tôi, những công trình không đem lại hiệu quả kinh tế sẽ làm nguồn lực quốc gia suy kiệt, ảnh hưởng tiêu cực tới sự phát triển cả nước. Đó là chưa kể tới những tác hại về môi trường, lòng tin của người dân.

Phải ưu tiên hiệu quả kinh tế

Nhằm thực hiện Nghị quyết 11 của Chính phủ về kiềm chế lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm an sinh xã hội, vấn đề giảm đầu tư công được bàn luận sôi nổi. Đây là việc làm cần thiết không chỉ để kiềm chế lạm phát, mà quan trọng hơn là góp phần tái cấu trúc nền kinh tế, làm cho nó hiệu quả hơn. Nói cách khác, đây không chỉ là giải pháp tình thế, cắt tỉa cái ngọn, mà điều cơ bản là phương hướng lâu dài, xử lý tận gốc một trong những nguyên do đưa tới tình trạng kinh tế kém hiệu quả và bất ổn vĩ mô.

Điểm lại từ khi triển khai công cuộc đổi mới tới nay, nền kinh tế nước ta đã trải qua nhiều đợt đầu tư “theo phong trào”, nhiều “hội chứng đầu tư” đã xuất hiện. Đó là đua nhau đầu tư xây dựng nhà máy bia, thuốc lá, xi măng lò đứng, mía đường, lắp ráp xe máy, sản xuất bột sắn, đánh bắt xa bờ, xây dựng cảng biển, khu công nghiệp và khu kinh tế, kể cả kinh tế cửa khẩu. Kế đến là bột giấy, cán thép, thủy điện nhỏ và vừa, khu nghỉ dưỡng, khu đô thị, “tận thu” khoáng sản, trường đại học, sân golf, rồi sân bay…

Trong số các dự án đó, có phần do doanh nghiệp đầu tư nhưng một phần không nhỏ bắt nguồn từ đầu tư công của trung ương và địa phương lẫn doanh nghiệp nhà nước. Tiếc rằng cho tới nay chưa có công trình tổng kết nào phân tích rõ những dự án ấy hiệu quả tới đâu, lãng phí thế nào, đã tác động ra sao đến những bất ổn vĩ mô và làm cho nền kinh tế nước ta kém hiệu quả. Muốn tránh lặp lại những biểu hiện trên, có lẽ nên trở lại một số cách tiếp cận cơ bản.

Cách hiểu sơ đẳng về kinh tế là với nguồn lực hạn hẹp cần làm sao đem lại hiệu quả cao nhất. Điều đó càng đúng với nước ta, một nước còn rất nghèo (cho dù đã đạt ngưỡng khởi điểm của nước có thu nhập trung bình): Nhà nước nghèo, từng địa phương nghèo, các doanh nghiệp, kể cả các tập đoàn cũng nghèo. Muốn cho nền kinh tế khả dĩ có hiệu quả không cách nào khác phải chọn lựa trình tự ưu tiên trong đầu tư; nhiều công trình tuy cần nhưng vẫn phải “nhịn”, chờ đến khi điều kiện cho phép mới đầu tư.

Thật buồn khi thấy nhiều chợ được xây dựng khang trang trống rỗng, một số công trình văn hóa như bảo tàng, nhà hát, nhà văn hóa không sáng đèn hoặc vắng bóng khán giả, những bến cảng tàu vào ra lèo tèo, những đường bay thua lỗ triền miên, những trường đại học không tuyển đủ sinh viên… Trong khi với số tiền đã bỏ ra để xây dựng, chúng ta có thể giải quyết biết bao nhu cầu dân sinh bức bách khác.

Có ý kiến cho rằng không nên chỉ chú trọng hiệu quả kinh tế mà phải tính đến hiệu quả chính trị - xã hội, sự phát triển các vùng miền... Điều đó có thể đúng với địa phương này hay địa phương khác, nhưng nếu xét trên tổng thể nền kinh tế, những công trình không đem lại hiệu quả sẽ làm nguồn lực quốc gia suy kiệt, ảnh hưởng tiêu cực tới sự phát triển chung của cả nước, đó là chưa kể tới những tác hại về môi trường, lòng tin của người dân.

Nguyên nhân đẻ ra tình trạng trên có nhiều: Tâm lý muốn phát triển nhanh, ý nguyện “công nghiệp hóa” bằng mọi giá, cơ chế phân bổ nguồn vốn theo kiểu cào bằng và xin - cho, tâm lý “nhiệm kỳ”, những tính toán theo lợi ích ngành và địa phương, thậm chí cá nhân… Ở đây chỉ nhấn mạnh một số nguyên nhân liên quan tới tư duy kinh tế và cơ chế quản lý, phân cấp.

Cầu quyết định cung

Mọi người đều rõ, trong nền kinh tế thị trường “cầu” quyết định “cung”. Vấn đề không chỉ có thể làm gì mà chủ yếu là thị trường có cần và có khả năng tiêu thụ, sử dụng không. Về chuyện này xin nêu vài thí dụ. Thứ nhất, chuyện xây cảng, trong đó có cảng nước sâu, cảng tầm cỡ quốc tế. Nước ta có bờ biển dài, vận tải biển cần chiếm tỷ trọng cao, do đó cần xây dựng cảng biển, vấn đề là làm sao bảo đảm tính hiệu quả của chúng.

Công nghiệp hóa đất nước không có nghĩa tỉnh nào, huyện nào cũng công nghiệp hóa, mà cần có sự phân công lao động hợp lý phù hợp với lợi thế từng vùng. Trong thực tế, sự liên kết và quy hoạch vùng chưa đáp ứng yêu cầu phát triển trên bình diện tổng thể, đã làm nguồn lực bị phân tán, trùng chéo, hiệu quả thấp, nền kinh tế nước nhà đã yếu càng yếu thêm.

Muốn vậy địa hình (nước nông sâu) chưa đủ, mà còn cần có địa thế thuận lợi (kể cả đường vào - ra bến cảng và các tuyến vận tải biển quốc tế) và nhất là nguồn hàng vào - ra dồi dào, năng lực quản lý tốt và vận chuyển, bốc xếp rẻ và nhanh.

Có người nói nước ta có bờ biển dài, nằm gần đường vận tải biển quốc tế nhưng vẫn kém Singapore là không chấp nhận được! Hãy bình tâm xem lại trên thế giới nhiều nước có bờ biển dài hơn, trình độ phát triển kinh tế cao hơn nhiều lần nước ta nhưng vẫn không có các cảng biển tầm cỡ quốc tế.

Ngược lại nhiều cảng tầm cỡ toàn cầu lại nằm ở những vùng lãnh thổ khá hẹp như Singapore, Hồng Công, Hà Lan... Malaysia đã từng bỏ ra nhiều tỷ USD xây dựng cảng nước sâu rất hiện đại với kỳ vọng cạnh tranh với Singapore, song đâu có thành.

Xem như vậy chỉ cảng nào đáp ứng được cả 5 yêu cầu nói trên mới thỏa mãn được khách hàng và trở thành cảng tầm cỡ quốc tế.

Thứ hai, chuyện xây sân bay cũng không khác mấy. Tính hiệu quả của chúng tùy thuộc vào lượng hành khách và hàng hóa có đủ lớn, mức thu nhập của hành khách đã tới mức chọn đường hàng không? Cung đường có tiện lợi? Dịch vụ có bảo đảm?... Đó là chưa tính đến diện tích đất đai phải sử dụng và những hệ lụy về môi trường do sân bay gây ra nếu xây dựng tràn lan. Tương tự, khi quyết định xây dựng các khu kinh tế mở, đặc khu kinh tế, khu kinh tế cửa khẩu, trước tiên phải tính đến bên “cầu”, tức lợi ích và khả năng của những người tới đó làm ăn.

Để những khu này hoạt động có hiệu quả “đầu vào” lẫn “đầu ra” đều cần hội đủ điều kiện cần thiết chứ không chỉ có cơ sở hạ tầng và cơ chế chính sách hấp dẫn trong nội khu (ngay những điều kiện này ở nước ta cũng còn kém so với nhiều nước khác).

Thâm Quyến, Chu Hải… ở Trung Quốc thành công vì bên cạnh chúng có những “bình ắc-quy” dồi dào điện năng là Hồng Công, Ma Cao, Đài Loan nạp vốn vào và tiêu thụ hàng hóa ra, điều mà Chu Lai, Chân Mây… không có được. Đó là chưa kể những khu kinh tế cửa khẩu đều nằm ở những vùng xa xôi, hẻo lánh, đường sá khó khăn, dân cư thưa thớt và cực nghèo. Tình trạng bên kia biên giới cũng không khác, thậm chí còn kém hơn thì lấy đâu ra nguồn lực để phát triển và thị trường để tiêu thụ? Ngoài ra, còn tình trạng đầu tư dàn trải gần 30 cửa khẩu, nơi nào cũng dở dang; cơ chế, chính sách đối với các tỉnh biên giới lại chưa tạo động lực cho họ.

Lẫn lộn địa giới hành chính với không gian kinh tế

Việc đầu tư dàn trải kém hiệu quả còn liên quan tới sự lẫn lộn về khái niệm giữa địa giới hành chính và không gian kinh tế. Do cơ chế và lợi ích cục bộ, mỗi địa phương đều muốn trở thành một thực thể kinh tế “hoàn chỉnh” nông - công nghiệp - dịch vụ, kèm theo là trường đại học, bến cảng, sân bay, khu kinh tế… dù không hội đủ điều kiện. Sở dĩ có tình trạng này ngoài lẫn lộn khái niệm, còn do tâm lý địa phương chủ nghĩa, căn bệnh nhiệm kỳ và nhất là cách đánh giá thành tích, phân bổ ngân sách và vốn đầu tư từ trung ương, đã thúc đẩy cuộc chạy đua về dự án, công trình, tốc độ tăng trưởng “GDP tỉnh - thành”.

Nhìn nhận thấu đáo hiệu quả, trách nhiệm ảnh 1

Nước ta có cần lấy đất nông nghiệp để đầu tư quá nhiều sân golf? Ảnh: TỰ TRUNG

Góp phần vào căn bệnh này còn có những khiếm khuyết trong khâu quy hoạch và phân cấp giữa trung ương và địa phương. Thực ra lâu nay ta đã có quy hoạch ngành và vùng lãnh thổ. Vấn đề là chất lượng quy hoạch: Nhiều quy hoạch không đủ tầm nhìn, mới triển khai đã lạc hậu so với cuộc sống; quy hoạch ngành thường rất chậm so với quy hoạch vùng, tính đồng bộ không cao (tình trạng quá tải trên các quốc lộ và tỉnh lộ vận chuyển bauxite, đường vào các cảng ở Hải Phòng, TPHCM, Bà Rịa - Vũng Tàu… là những minh chứng gần đây nhất). Bên cạnh đó, việc thực hiện quy hoạch vẫn còn bất cập, nhiều bản quy hoạch không được tuân thủ nghiêm ngặt, quy hoạch một đằng, thực thi một nẻo.

Kinh tế càng phát triển tất yếu phải phân cấp, vì chính quyền trung ương dù mạnh đến đâu cũng không quán xuyến nổi, vả lại nhiều việc chỉ có địa phương mới nắm rõ và xử lý được. Chính phủ đã có nghị định về phân cấp nhưng muốn phân cấp tốt, quy hoạch và nhất là thực hiện quy hoạch phải nghiêm chỉnh. Việc quy hoạch rạch ròi những lĩnh vực, công trình nào chỉ có trung ương mới được quyền xem xét, quyết định; lĩnh vực, công trình nào dành quyền cho địa phương, là một yêu cầu bức bách. Câu chuyện cho nước ngoài thuê rừng vừa qua là một minh chứng mới về sự cần thiết làm rõ ranh giới này.

Bên cạnh đó cũng nên hình thành một danh mục tương đối rành rọt, cái gì Nhà nước đầu tư, cái gì để tư nhân đầu tư, cái gì công - tư kết hợp. Những khiếm khuyết trong Luật Ngân sách liên quan tới câu chuyện này cũng nên được đặt lên bàn nghị sự của Quốc hội. Để bảo đảm chất lượng phân cấp, việc đào tạo, huấn luyện cán bộ địa phương đủ năng lực xử lý các vấn đề kinh tế - xã hội, môi trường, kỹ thuật phức tạp, mang tính liên ngành, liên vùng là nhiệm vụ có ý nghĩa quyết định. Cùng với đó hình thành các quy định mang tính pháp quy, hình thức tổ chức về liên kết vùng - một điều rất yếu ở ta, ai cũng nhận thấy song khắc phục rất chậm.

Tóm lại, nếu tái cấu trúc nền kinh tế theo hướng nâng cao chất lượng và hiệu quả là chủ trương nổi trội trong mười năm tới, thì tái cấu trúc chính sách đầu tư là khâu đầu tiên và mang tính then chốt. Chỉ có vậy mới tránh được tình trạng thỉnh thoảng lại phải cắt giảm, gây ra không ít lãng phí và nhiều vấn đề xã hội, làm cho nền kinh tế càng kém hiệu quả.

VŨ KHOAN, Nguyên Phó Thủ tướng Chính phủ

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Đường liên cảng Cái Mép - Thị Vải thi công chậm tiến độ và mới được kết nối tới chân công trình Cảng CMH. Ảnh: Minh Tuấn

Vừa thanh tra toàn diện, vừa thu hồi dự án?

(ĐTTCO) - Sau khi ĐTTC có bài phản ánh “Dự án Cảng Tổng hợp-Container Cái Mép Hạ: Nhiều dấu hiệu khuất tất”, ngày 8-12-2017, phóng viên ĐTTC đã liên hệ lãnh đạo tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu để làm rõ những khiếu nại của chủ đầu tư về việc tỉnh thu hồi dự án trái pháp luật và những bất cập, khó khăn, vướng mắc trong suốt quá trình thực hiện dự án.