Giá trị cốt lõi DNNN và DNTN

Liều thuốc cho DNNN

(ĐTTCO) - Mặc dù chủ trương và giải pháp tái cấu trúc doanh nghiệp nhà nước (DNNN) đã có từ lâu nhưng kết quả của việc thực hiện còn khá hạn chế. Yếu huyệt của DNNN chính là thiếu minh bạch và thiếu động cơ để cải cách và trở nên hiệu quả hơn. Việc tái cơ cấu DNNN cần giải pháp toàn diện, trong đó đòi hỏi một quyết tâm rất lớn để tránh sự can thiệp của nhóm lợi ích, phù hợp trong bối cảnh mới của nền kinh tế trong và ngoài nước.

“Cú đấm thép” tan chảy

Cho đến nay những yếu kém của DNNN là điều không phải bàn cãi. Điều đáng nói, những vấn đề này đã được không ít chuyên gia, tổ chức cảnh báo từ lâu. Tuy nhiên, vào thời điểm khủng hoảng kinh tế năm 2008 sự yếu kém này mới bộc lộ một cách rõ nét và được thừa nhận rộng rãi. Điển hình trong số đó là Tập đoàn Vinashin gần như phá sản và không thể trả được khoản nợ lên đến 80.000 tỷ đồng. Tiếp theo, người anh em Vinalines cũng rơi vào trường hợp tương tự với việc thua lỗ hàng ngàn tỷ đồng và không thể trả được khoản nợ hàng chục ngàn tỷ đồng. Sự sụp đổ của Vinalines và Vinashin có nguyên nhân khách quan là khó khăn chung của kinh tế thế giới và trong nước, nhưng yếu tố quyết định vẫn là những yếu kém trong vấn đề quản trị, điều hành.

Những DNNN thành công thường là DN trong lĩnh vực độc quyền như viễn thông, dầu khí hoặc liên quan đến đất đai. Trong đó có lẽ một trong những tập đoàn thành công nhất và đang vươn ra tầm quốc tế là Tập đoàn Viễn thông Quân đội. Vậy nhưng, cùng trong lĩnh vực viễn thông, Tập đoàn Bưu chính viễn thông Việt Nam lại khiến nhiều người thất vọng, bởi hiệu quả không được như tiềm năng của DN này.

Sai lầm đầu tiên phải kể đến là việc thành lập ra những “cú đấm thép” bắt chước mô hình tập đoàn kinh tế Chaebol tại Hàn Quốc và Keiretsu tại Nhật Bản. Theo đó Chính phủ Việt Nam hỗ trợ rất nhiều nguồn lực tài chính và chính sách để phát triển các tập đoàn kinh tế nhà nước vươn ra tầm quốc tế. Tuy nhiên, các tập đoàn tại Hàn Quốc và Nhật Bản đều là những tập đoàn tư nhân, chịu sự chi phối mạnh của kỷ luật thị trường. Bên cạnh đó họ cũng có nền tảng quản trị tốt dựa trên sự cạnh tranh và động cơ phát triển rõ ràng. Ngoài ra, một yếu tố không thể thiếu là sự thành công của những tập đoàn này trong thời điểm các quốc gia còn có thể bảo hộ nền kinh tế của mình. Ngược lại tại Việt Nam hầu như không có yếu tố nào có thể làm cho mô hình tập đoàn kinh tế nhà nước thành công tương tự như Chaebol và Keiretsu.

Những thất bại của Vinashin và Vinalines là điều hoàn toàn có thể dự báo trước. Những DN này phát triển nhanh nhưng kèm theo đó là hệ thống quản trị yếu kém, lạc hậu. Như vậy, ngay cả khi lãnh đạo Vinashin và Vinalines công tâm, làm hết mình cũng không thể biến nó thành “quả đấm thép” thực sự. Trên thực tế những người lãnh đạo của Vinashin và Vinalines lại có quá nhiều sai phạm khi đưa ra những quyết định kinh doanh “khó hiểu” làm thất thoát hàng chục ngàn tỷ đồng của Nhà nước.

 Điểm các yếu huyệt DNNN

Từ những thành công, thất bại đó có thể thấy DNNN có rất nhiều yếu huyệt khiến cho hiệu quả hoạt động không cao. Thứ nhất, yếu huyệt liên quan đến quyền sở hữu không tập trung dẫn đến việc quản trị điều hành không chuyên nghiệp và thiếu các động cơ phát triển. Trước đây Chính phủ quản lý trực tiếp các tập đoàn kinh tế nhưng các bộ, ngành lại phụ trách chuyên môn.

Về lâu dài cần xác định rõ vai trò của DNNN, cần tập trung vào việc cổ phần hóa, thoái vốn. Giảm quy mô của DNNN hay việc sở hữu vốn nhà nước tại DN xuống mức thấp nhất. Nhà nước chỉ nên đóng vài trò kiến tạo thay vì tập trung quá nhiều vào làm kinh tế cạnh tranh với khu vực tư nhân. Việc điều tiết nền kinh tế, an sinh xã hội, phân bổ nguồn lực cần thông qua các chính sách vĩ mô thay vì can thiệp trực tiếp.

Do vậy, việc phân công phân nhiệm không rõ ràng bộ phận chịu trách nhiệm cụ thể, đã tạo ra quá nhiều lỗ hổng khiến các tập đoàn không có nhiều động cơ để “hiệu quả hơn”. Trong khi đó các tổng công ty và DNNN khác thuộc bộ, UBND tỉnh, thành quản lý. Việc cơ quan nhà nước vừa đá bóng, vừa thổi còi, hay biến DNNN thành công cụ kinh tế, quyền lực của riêng mình cũng khiến DNNN hoạt động yếu kém.

Yếu huyệt thứ hai là không đặt DNNN dưới kỷ luật của thị trường. Hầu hết DNNN đều được Nhà nước ưu đãi về tài chính, đất đai. Thậm chí một số DN được Nhà nước bảo hộ cho sự độc quyền bằng chính sách. Thiếu sự cạnh tranh làm cho DNNN không có động cơ để phát triển, hoàn thiện, thiếu thanh lọc làm DN yếu kém vẫn tồn tại lâu dài. Bên cạnh đó có sự lẫn lộn trong vài trò làm kinh tế và an sinh xã hội đã làm cho DNNN ỷ lại. Yếu huyệt thứ ba, không có hệ thống quản trị DN chuẩn mực quốc tế.

Với việc xuất thân từ bao cấp, cơ chế quản trị của DNNN theo lối mòn cũ và chậm đổi mới. Rất nhiều trường hợp lãnh đạo DNNN được bổ nhiệm không dựa trên năng lực thực sự, mà do mục tiêu khác hoặc thuộc phe nhóm nào đó. Không ít DNNN trở thành công ty gia đình hay công ty của nhóm lợi ích. Do vậy, việc đổi mới trong mô hình quản trị hay tuyển chọn người tài trong xã hội để phát triển DN theo hướng có hiệu quả nhất không có cơ hội thực hiện.

Cuối cùng là thiếu minh bạch trong DNNN. Về nguyên tắc DNNN là một DN “siêu đại chúng” vì nó là sở hữu toàn dân. Đáng lẽ đây phải là những DN minh bạch nhất, nhưng thực tế mọi thông tin về DNNN gần như là một “bí mật”. Rất ít DN công bố số liệu tài chính thường xuyên và chiến lược phát triển để người dân giám sát. Nếu mọi quyết định của DNNN đều công khai minh bạch để người dân giám sát, những trường hợp như Vinalines và Vinashin khó xảy ra.

Tìm lối ra cho DNNN

Những nguyên nhân làm cho DNNN yếu kém không khó nhận ra nhưng việc khắc phục lại không hề dễ dàng. Thực tế, Chính phủ cũng đã ban hành khá nhiều quyết định và chính sách nhằm đẩy mạnh tái cấu trúc DNNN. Cụ thể, ngày 17-7-2012, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 929/2012/QĐ-TTg, phê duyệt Đề án tái cơ cấu tập đoàn và DNNN. Tiếp theo, ngày 19-2-2013, Thủ tướng ban hành Quyết định 339/2013/QĐ-TTg, phê duyệt Đề án tổng thể tái cơ cấu nền kinh tế, trong đó tái cấu trúc DNNN là 1 trong 3 trọng tâm chính, bên cạnh tái cấu trúc đầu tư công và tái cấu trúc hệ thống tài chính. Chính phủ xác định 3 trọng tâm tái cơ cấu các tập đoàn và DNNN, bao gồm: tuyên bố rõ chính sách sở hữu nhà nước ở DN, thúc đẩy cổ phần hóa, đa dạng hóa sở hữu các DNNN không cần nắm giữ 100%; chấm dứt thí điểm tập đoàn, thoái vốn ngoài ngành, tập trung vào ngành kinh doanh chính; áp dụng quản trị tiên tiến theo thông lệ quốc tế đối với các tập đoàn và DNNN.

Như vậy, về mặt chủ trương và chính sách, tái cấu trúc DNNN đã được thông qua. Tuy nhiên, cho đến nay kết quả thực sự vẫn còn rất hạn chế. Chẳng hạn chủ trương thoái vốn ngoài ngành của DNNN hoặc thoái vốn của Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) đã nhiều lần được nhắc đến, nhưng tiến độ thực hiện chậm hơn nhiều so với mục tiêu đề ra. Việc chuyển giao đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước tập trung về SCIC cũng tiến hành rất chậm. Nguyên nhân do hầu hết bộ, chính quyền địa phương vẫn muốn đại diện vốn tại DN. Việc thực hiện cổ phần hóa cũng diễn ra khá chậm chạp. Đến nay mới chỉ có một số tổng công ty được cổ phần hóa như Vietnam Airlines, Tổng công ty Dệt may (Vinatex), Tổng công ty Dầu thực vật Việt Nam (Vocarimex)… nhiều đại gia lớn như MobiFone, Cảng hàng không... vẫn chưa được cổ phần hóa. Yếu tố khác nâng cao sự minh bạch và áp dụng tiêu chuẩn quản trị chuẩn mực tại DNNN vẫn chưa được cải thiện.

Hiện nay, kinh tế Việt Nam đang trên đà phục hồi, tuy nhiên thực chất rủi ro của nền kinh tế vẫn còn rất lớn. Tình trạng nợ xấu, nợ công, hiệu quả đầu tư công, hiệu năng bộ máy nhà nước, chất lượng thể chế vẫn sẽ là những thử thách không nhỏ. Trong khi đó, kinh tế nhà nước nói riêng và DNNN nói chung vẫn chiếm tỷ lệ cao trong toàn bộ nền kinh tế. Do vậy, việc tái cấu trúc DNNN làm cho khu vực này hiệu quả hơn vẫn là một trong những mấu chốt để thúc đẩy nền kinh tế phát triển. Theo đó, một số giải pháp để tái cấu trúc DNNN thành công trong giai đoạn tới, gồm: Thứ nhất, minh bạch hóa vai trò và chức năng của DNNN. Cần tách chức năng điều tiết nền kinh tế, an sinh xã hội và cung cấp dịch vụ công ra khỏi DNNN. Sự minh bạch này tránh DNNN dựa dẫm để biện minh cho sự yếu kém của mình. Từ đó buộc DN phải đặt trong môi trường cạnh tranh bình đẳng, làm động lực cho sự cải cách theo chuẩn mực quốc tế.

Liều thuốc cho DNNN ảnh 1

Tiến độ cổ phần hóa DNNN đang diễn ra rất chậm,
đến nay mới một số DN thực hiện như Vietnam Airlines, Vinatex, Vocarimex...

Thứ hai, đưa ra những chính sách buộc DNNN phải công bố các thông tin một cách minh bạch như các công ty đại chúng. Đặt DNNN dưới sự giám sát của toàn dân từ đó hạn chế những tiêu cực và nhóm lợi ích chi phối. Thứ ba, tập trung quản lý vốn DNNN về một tổ chức nhất định có đủ khả năng và quyền lực tránh phân tán và cát cứ trong quản lý vốn như hiện nay. Việc đại diện quyền sở hữu này phải tạo điều kiện cho sự tham gia của công chúng và minh bạch để người dân có thể giám sát được những người đại diện vốn của mình. Thứ tư, để thực hiện các khuyến nghị trên cần thành lập một ủy ban quản lý vốn nhà nước. Ủy ban này có thể trực thuộc Quốc hội để giám sát, hoặc thành lập cơ quan trực tiếp tham gia việc quản lý vốn nhà nước, DNNN. Bên cạnh đó Quốc hội xây dựng luật liên quan đến việc tái cấu trúc DNNN và quản lý vốn nhà nước.

Hồ Bá Tình

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Khó càng khó khi “thuế chồng thuế”

Khó càng khó khi “thuế chồng thuế”

(ĐTTCO) - Người dân nói chung và giới kinh doanh BĐS nói riêng khá quan tâm đến một số đề xuất của Bộ Tài chính với Chính phủ về định hướng điều chỉnh 5 chính sách thuế, trong đó có Luật Thuế giá trị gia tăng (VAT), bởi liên quan đến các hoạt động đầu tư, kinh doanh BĐS.