Giám sát TTTC: Thiếu chặt chẽ, ẩn họa khôn lường

Thực tế sự phức tạp của thị trường tài chính (TTTC) và tính tuân thủ của các định chế tài chính còn yếu, hoạt động giám sát còn nhiều hạn chế, nếu không nỗ lực củng cố công tác giám sát TTTC nước ta sẽ đối mặt những rủi ro khó lường. Đó là nhận định của nhiều chuyên gia tại hội thảo về giám sát TTTC vừa diễn ra tại Hà Nội.

Những lỗ hổng “chết người”

Hơn 1 năm sau ngày “bầu” Kiên (Nguyễn Đức Kiên) bị bắt và sau đó bị khởi tố 4 tội danh (kinh doanh trái phép, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, trốn thuế và cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế gây hậu quả nghiêm trọng), đến nay vụ này vẫn được coi là sự kiện có tầm ảnh hưởng lớn, nghiêm trọng đến TTTC.

Qua việc này này cho thấy đang tồn tại những lỗ hổng “chết người” trong việc quản lý, giám sát các hoạt động liên quan đến định chế tham gia trên TTTC, đặc biệt hoạt động giám sát đang bộc lộ nhiều bất cập trong việc ngăn ngừa rủi ro có thể xảy ra.

Việc chia sẻ thông tin trong nội bộ từng ngành cũng như của các cơ quan chức năng trong giám sát TTTC còn nhiều hạn chế. Cơ cấu hệ thống giám sát tương đối hoàn chỉnh nhưng còn thiếu cơ chế phối hợp hiệu quả giữa các bộ phận, nhất là ở tầm vĩ mô, liên ngành. Chức năng giám sát giữa các cơ quan nhiều khi còn trùng lặp và cần phải được rà soát để từ đó nâng cao hiệu quả công tác giám sát.

Ông PHẠM DỸ DANH,
Thứ trưởng Bộ Tài chính

Tuy nhiên, sự phức tạp của TTTC qua các sự kiện trên chỉ là bề nổi. Đã có rất nhiều chuyên gia cảnh báo về việc thiếu cơ chế kiểm soát chặt chẽ đối với hoạt động sở hữu chéo giữa các doanh nghiệp; chưa có quy định về việc phối hợp giám sát hoạt động bán chéo sản phẩm; ủy thác đầu tư trên TTTC hiện nay.

Đã xuất hiện các loại hình doanh nghiệp mà thực chất là tổ chức tài chính cũng không chịu sự điều tiết bởi Luật Các tổ chức tín dụng hay Luật Chứng khoán.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Mùi, Giám đốc Trường Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực (Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam), sở dĩ xảy ra tình trạng lách, tránh bị giám sát trên các lĩnh vực của TTTC như chứng khoán, ngân hàng (lách tiền gửi, vay, lãi suất, tỷ giá...) do nhiều văn bản chính sách đang được “hiểu theo hơn 1 nghĩa” và do quy định không phù hợp với thực tế.

Điều đó đã tạo nên những khoảng trống pháp lý để các tổ chức kinh doanh tồn tại bằng cách lách luật. Những hạn chế trong công tác giám sát trên TTTC còn thể hiện ở sự phối hợp của các cơ quan giám sát chuyên ngành trong mô hình giám sát chuyên biệt hạn chế; khuôn khổ pháp lý cho hoạt động thanh tra giám sát chưa đồng bộ; công tác kiểm tra kiểm soát nội bộ của từng tổ chức tài chính yếu; nhân lực và công nghệ hỗ trợ hoạt động giám sát kém.

Cơ chế phối hợp yếu

Hiện nay, cơ quan giám sát thị trường tiền tệ, ngân hàng là Ngân hàng Nhà nước (NHNN), 2 cơ quan của Bộ Tài chính (UBCKNN và Cục Quản lý - Giám sát bảo hiểm) giám sát thị trường chứng khoán và thị trường bảo hiểm. Trong khi Ủy ban Giám sát tài chính Quốc gia (NFSC) có chức năng tư vấn, giúp Thủ tướng Chính phủ trong điều hành giám sát hệ thống tài chính.

Như vậy hệ thống giám sát tài chính nước ta xác lập theo mô hình phân tán, có sự tách biệt của 3 khu vực ngân hàng, bảo hiểm và chứng khoán. NHNN và Bộ Tài chính có mối quan hệ phối hợp chéo trong quản lý và giám sát ngân hàng thương mại có sở hữu vốn nhà nước do Bộ Tài chính chịu trách nhiệm quản lý.

2 tổ chức này còn có mối quan hệ mật thiết trong việc phát hành trái phiếu kho bạc, thực hiện các chính sách tài chính công và tiền tệ có liên quan đến sử dụng các trái phiếu này. Dù vậy, xu hướng chuyên biệt hóa công tác giám sát theo chức năng đã bắt đầu hình thành, góp phần giúp hệ thống tài chính trở nên minh bạch và hoạt động có hiệu quả hơn.

Giám sát TTTC: Thiếu chặt chẽ, ẩn họa khôn lường ảnh 1

Từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, thế giới
đã nhận ra lỗ hổng trong việc giám sát vĩ mô TTTC và hiện nay đang tích cực lấp đầy
(ảnh minh họa).

Tuy nhiên, việc phối hợp trong giám sát TTTC vẫn bộc lộ nhiều điểm yếu. TS. Nguyễn Đình Chúc, Phó trưởng Ban chính sách đầu tư thuộc Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM), cho rằng cơ chế phối hợp trên thực tế còn nhiều hạn chế.

Còn theo ông Trần Kim Chung, Phó Viện trưởng CIEM, tháng 3-2008, NFSC ra đời nhằm nỗ lực thống nhất mọi hoạt động giám sát trên TTTC, là đầu mối phối hợp toàn bộ công tác này. Tuy nhiên, việc phối hợp vẫn chưa đạt hiệu quả cần thiết, bởi các hướng dẫn chính thức về việc phối hợp giữa NFSC và Bộ Tài chính, NHNN vẫn chưa được ban hành.

NFSC đã làm việc với Bộ Tài chính, NHNN và có những bản ghi nhớ về nội dung trao đổi phối hợp, hỗ trợ, chia sẻ thông tin phục vụ công tác giám sát tài chính. Tuy nhiên, những hoạt động phối hợp này chủ yếu nhằm hỗ trợ NFSC thực hiện vai trò tư vấn cho Thủ tướng Chính phủ, chưa thực sự là cầu nối để điều phối hoạt động giám sát tài chính.

Một bất cập nữa của hoạt động giám sát TTTC hiện nay là sự thiếu thống nhất trong việc cung cấp thông tin. Đó là “không biết cơ quan nào nói đúng”. Và như vậy sẽ xảy ra tình trạng giám sát thiếu chặt chẽ, kịp thời, thậm chí sẽ tư vấn hoạch định chính sách theo kiểu “ru ngủ lãnh đạo”, từ đó thiếu đi sự cảnh báo trước những bất cập trên thị trường.

Tính hiệu quả - mô hình nào?

Từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, thế giới đã nhận ra sự thiếu vắng của giám sát an toàn vĩ mô và lỗ hổng này đang được các quốc gia, khu vực, các định chế tích cực lấp đầy. Theo đó xu hướng gần đây là mô hình giám sát tài chính hợp nhất đang được thúc đẩy, mở rộng tại nhiều quốc gia. Từ 20% cách đây 15 năm, nay hệ thống giám sát tài chính hợp nhất đã chiếm đến 31% tổng số các mô hình giám sát.

Năng lực giám sát của các cơ quan quản lý hiện nay còn nhiều hạn chế. Thậm chí, cơ quan giám sát nắm bắt thông tin còn ít hơn chủ thể được giám sát là các ngân hàng, công ty chứng khoán. Hệ lụy không ít quyết định được đưa ra sai bởi thông tin không đầy đủ và tạo nên những rủi ro trong giám sát, khiến hoạt động này trên TTTC rất yếu kém.

TS. Nguyễn Đình Chúc,
Phó trưởng Ban chính sách đầu tư (CIEM)

Tại nước ta cũng đang có nhiều luồng ý kiến khác nhau về việc xây dựng hệ thống giám sát tài chính hợp nhất hoặc tiếp tục hoàn thiện, nâng cao năng lực của hệ thống giám sát tài chính chức năng hiện hành.

Theo Viện Chiến lược và chính sách tài chính (Bộ Tài chính), thời gian qua có nhiều cuộc thảo luận với phần lớn ý kiến ủng hộ việc tái cấu trúc hệ thống giám sát tài chính Việt Nam trở nên hợp nhất hơn, nhằm hoàn thành tốt nhiệm vụ giám sát TTTC có mức độ tập trung cao, tốc độ phát triển nhanh.

Theo ông Lê Hải Mơ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách tài chính, trên thế giới có nhiều mô hình giám sát tài chính, mỗi mô hình đều có những điểm mạnh, hạn chế riêng và chưa biết mô hình nào là chuẩn.

Chẳng hạn, ở Anh, năm 1997 áp dụng mô hình giám sát tài chính hợp nhất, lúc đầu được đánh giá cao nhưng sau đó cũng bộc lộ bất cập. Song nếu hệ thống giám sát phân chia thành các trụ cột riêng sẽ tạo rất nhiều khoảng trống. Vấn đề đặt ra hiện nay là phải tăng cường sự phối hợp, năng lực của các cơ quan giám sát hiện nay cũng như tính trách nhiệm và sự độc lập tương đối.

Để hiệu quả giám sát nâng lên, quan điểm về thể chế giám sát phải thay đổi. Ở nước ta có tình trạng “mỗi ông giám sát 1 lĩnh vực” và “sân bãi của ông này, ông kia không nhảy vào”. Vì vậy cần phải hoàn thiện thể chế giám sát hơn, trong đó kết hợp chặt chẽ giám sát rủi ro và tuân thủ dựa trên các tiêu chí rõ ràng về cả định tính và định lượng.

Theo NFSC, trước mắt, để góp phần nâng cao năng lực giám sát an toàn vĩ mô, cần chú trọng thực hiện tốt một số công việc, như kỷ luật thị trường phải được tôn trọng trước tiên nhằm giảm tối đa các chi phí quản lý không cần thiết; chuẩn bị tốt kiến thức và hiểu biết sâu về các điều kiện kinh tế và TTTC cho cán bộ của các cơ quan giám sát an toàn vĩ mô...

Về trung và dài hạn, cần phải đánh giá toàn diện thực trạng và khả năng triển khai hoạt động giám sát an toàn vĩ mô. Trên cơ sở đó xây dựng khuôn khổ pháp lý cho hoạt động này, cũng như cơ chế điều phối hiệu quả giữa các cơ quan trong mạng lưới an toàn tài chính phù hợp với thông lệ quốc tế và điều kiện thực tiễn nước ta.

Hà My

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Paris - Trung tâm tài chính mới châu Âu?

Paris - Trung tâm tài chính mới châu Âu?

(ĐTTCO) - Trước viễn cảnh Anh rời Liên minh châu Âu (Brexit), Brussels đã lên kế hoạch chuyển các cơ sở của EU khỏi London (Anh) và Paris (Pháp) được chọn là trụ sở mới của Cơ quan Giám sát ngân hàng châu Âu (EBA).