THỊ TRƯỜNG TÀI CHÍNH TIÊU DÙNG

Chưa khai phá hết tiềm năng

(ĐTTCO) - Hình thành khoảng 10 năm nay, nhưng thị trường cho vay tài chính tiêu dùng mới thực sự thu hút sự chú ý của các tổ chức tín dụng (TCTD) và người dân trong vài năm trở lại đây. Bởi lẽ, thu nhập người dân đang ngày càng cải thiện, đặc biệt xu thế thay đổi văn hóa tiêu dùng cũng như định hướng phát triển thị trường tài chính tiêu dùng cá nhân đang tạo nhiều điều kiện tốt để đẩy mạnh tăng trưởng tín dụng tiêu dùng ở Việt Nam.

Hướng đến mô hình thế giới

Thực ra, tài chính tiêu dùng đã phát triển mạnh và phổ biến ở các nền kinh tế phát triển. Chẳng hạn, cho vay tiêu dùng tại Hoa Kỳ chiếm tới 40% tổng dư nợ, Australia 60%. Ở thị trường châu Âu, số liệu tính đến cuối năm 2013, tổng dư nợ cho vay tiêu dùng đạt 1.061 tỷ EUR, tương đương 14% tổng doanh số tiêu dùng trong năm của toàn khu vực. Cụ thể, tổng dư nợ vay tiêu dùng chiếm 14% GDP ở Anh, 8% GDP ở Đức, 7,3% GDP ở Pháp, 7% GDP ở Italia và Tây Ban Nha. Còn các quốc gia trong khu vực châu Á như Trung Quốc, Indonesia, Thái Lan tín dụng tiêu dùng hiện nay chiếm khoảng 18-20% tổng dư nợ. Theo cách hiểu phổ biến, cho vay tiêu dùng là các khoản cho vay cá nhân dùng cho mục đích mua sắm hàng hóa và dịch vụ phi đầu tư (loại trừ cho vay mua nhà hay bất động sản), bao gồm: cho vay qua thẻ tín dụng, cho vay mua ô tô, mua đồ dùng thiết bị gia đình, phục vụ các hoạt động giáo dục, chăm sóc sức khỏe, đám cưới, du lịch hay các mục đích khác.

Cần tập trung xây dựng thị trường tín dụng tiêu dùng lành mạnh và hiệu quả dựa trên nguyên tắc công khai minh bạch, cạnh tranh bình đẳng, để thị trường vận động theo quy luật cung cầu, đồng thời nâng cao khả năng thanh tra giám sát tín dụng tiêu dùng phù hợp với những rủi ro đặc thù của thị trường này. Người vay tín dụng tiêu dùng cần đặc biệt quan tâm đến mục đích sử dụng vốn vay và khả năng trả nợ, tránh vung tay quá trán để rơi vào bẫy nợ.

TS. Vũ Đình Ánh, chuyên gia kinh tế

Trong khi đó, kênh tài chính tín dụng cá nhân ở Việt Nam chiếm khoảng 6% tổng dư nợ toàn hệ thống. Dù con số này còn rất nhỏ nhưng cũng nói lên tiềm năng của thị trường Việt Nam trong lĩnh vực này còn rất lớn, bởi thu nhập người dân ngày càng cải thiện. Về mặt chính sách, cho vay tiêu dùng hiện nay không thuộc diện bị hạn chế và Chính phủ cũng như Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đang khuyến khích cho vay tín chấp. Thêm vào đó, người dân bắt đầu sử dụng các kênh cho vay tiêu dùng ngày càng phổ biến hơn. Điều này thể hiện ở việc phát hành, tần suất và doanh số sử dụng thẻ tín dụng các ngân hàng thương mại (NHTM) tăng mạnh trong những năm gần đây, đặc biệt là sự tham gia của các công ty tài chính (CTTC).

Theo các chuyên gia, khái niệm vay tiêu dùng của thế giới và Việt Nam về cơ bản giống nhau. Tuy nhiên ở các nước cho vay tiêu dùng thường không bao gồm vay mua nhà thế chấp. Song, sự khác biệt của thị trường cho vay tiêu dùng ở Việt Nam là đang ở trong giai đoạn đầu với mục đích mở rộng thị trường, thị phần nhiều hơn. Tuy nhiên, với mục tiêu nâng cao chất lượng và cạnh tranh dựa trên giảm lãi suất, gia tăng dịch vụ, cho vay tài chính tiêu dùng ở Việt Nam sẽ dần hướng đến mô hình tương tự các nước phát triển.

 Rào cản không ở lãi suất

Theo TS. Cấn Văn Lực, chuyên gia tài chính, bản chất cho vay tiêu dùng rất rủi ro bởi đa số không có tài sản đảm bảo, không có tài sản thế chấp, chủ yếu cho vay tín chấp. Hơn nữa, chi phí cho vay tiêu dùng cũng ở mức cao, các tổ chức cho vay phải quản lý rất nhiều khoản vay nhỏ lẻ, cộng thêm việc mất nhiều thời gian để thẩm định khách hàng vay do thông tin lịch sử tín dụng của hệ thống NH còn thiếu. Đây là lý do khiến lãi suất cho vay tiêu dùng thường cao. Dù vậy, lãi suất này thấp hơn nhiều so với vay tín dụng đen. Theo nhiều chuyên gia, ở Việt Nam các CTTC độc lập hoặc do NHTM thành lập đóng vai trò chủ chốt cung cấp tín dụng tiêu dùng. Thông qua đó, một phần đáng kể tín dụng tiêu dùng hay có tính chất tiêu dùng sẽ được đáp ứng qua kênh tín dụng chính thức, hợp pháp thay vì kênh tín dụng đen, tín dụng phi chính thức như hiện nay. Các CTTC đang góp phần tích cực đáp ứng nhu cầu tín dụng tiêu dùng hợp lý và hợp pháp đang ngày càng tăng về số lượng, quy mô và yêu cầu chất lượng đối với tín dụng tiêu dùng.

Thực tế, trong thời qua tín dụng tiêu dùng đã góp phần làm tăng khả năng thanh toán của một bộ phận dân cư. Qua đó giải quyết vấn đề đầu ra của sản phẩm trong thị trường hàng hóa nước ta, tạo động lực tăng trưởng cho nền kinh tế, giảm bớt hàng tồn kho, tạo điều kiện tiêu thụ hàng hóa của doanh nghiệp… Nhìn ở góc độ thị trường, với sự phát triển bùng nổ trong năm 2015 vừa qua, cùng với số lượng và quy mô hoạt động của các TCTD, sự cạnh tranh trong những năm tiếp theo được cho sẽ góp phần giúp lãi suất điều tiết theo thị trường. Theo đó, lãi suất cho vay tiêu dùng sẽ giảm khi thị trường cho vay tiêu dùng đủ lớn với mức độ cạnh tranh giữa các CTTC với nhau và với các tổ chức cung cấp dịch vụ cho vay tiêu dùng khác. Lãi suất cho vay tiêu dùng khi đó sẽ được thiết lập theo quan hệ cung cầu và quy luật cạnh tranh đầy đủ.

Thời gian gần đây, NHNN đã có nhiều định hướng nhằm đa dạng hóa các dịch vụ cho vay ngoài những dịch vụ cho vay truyền thống. Đã có thời kỳ các NHTM rất tích cực tiếp thị các sản phẩm cho vay tiêu dùng nhưng sau đó bị chững lại. Nguyên nhân do các sản phẩm chưa tương thích với thị trường và nợ xấu có nguy cơ tăng trở lại. Thế nhưng, dự báo thị trường này sẽ phát triển mạnh mẽ trong thời gian tới do nhu cầu của người dân vẫn còn rất lớn. Vì thế, đây là thị trường cần được nghiên cứu để có nhiều sản phẩm đáp ứng và được quản lý bằng cơ chế thích hợp.

TS. Nguyễn Minh Phong, Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế - Xã hội Hà Nội

Tuy nhiên, khó khăn hiện nay là những hạn chế về tập quán, thói quen và khả năng quản lý tín dụng tiêu dùng của người vay lẫn người cho vay ở nước ta đang gây ra không ít trở ngại cho các bên tham gia tín dụng tiêu dùng. Điển hình là những tranh luận gần đây về mức lãi suất cho vay tín dụng tiêu dùng quá cao, nhất là khi so sánh với lãi suất cho vay thương mại dành cho sản xuất kinh doanh. Lợi thế của phương thức vay tiêu dùng phụ thuộc vào khả năng quản lý tài chính của mỗi cá nhân cũng như khả năng lựa chọn nơi vay tiêu dùng và các điều kiện đi kèm. Theo đó, mỗi cá nhân trước khi quyết định vay tiêu dùng cần xác định vay tiêu dùng chỉ là một trong những biện pháp để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của mình trong điều kiện tài chính cụ thể, hiện tại và khả năng trong tương lai. Trong khi đó, từng TCTD, CTTC cần hướng đến việc xây dựng danh mục sản phẩm các gói dịch vụ phù hợp, bổ sung thông tin các đối tượng vay, có cơ chế quản trị rủi ro tốt tránh các rủi ro từ đạo đức của doanh nghiệp và NH, khách hàng.

Hoàn thiện khung pháp lý

Như đã nêu ở trên, cho vay tiêu dùng ở nước ta hiện nay bao gồm cả cho vay mua nhà thế chấp. Tuy nhiên, có quan điểm cho rằng cho vay mua nhà không phải là cho vay tiêu dùng, mà là vay để đầu tư khoản lớn, thậm chí cả đời. Theo TS. Cấn Văn Lực, từ năm 2011, Việt Nam có định nghĩa về cho vay sản xuất và phi sản xuất, trong đó chương trình cho vay tiêu dùng chưa được chuẩn hóa. Do vậy ông đề nghị cần phải làm rõ hơn nữa nội dung về cho vay tiêu dùng. Theo đó, có 4 nội dung cần phải hoàn thiện để phát triển thị trường cho vay tiêu dùng. Thứ nhất, liên quan đến khuôn khổ pháp lý cho vay tiêu dùng, cần có quy định hướng dẫn cụ thể của cơ quan chức năng, đặc biệt phải định nghĩa thế nào là cho vay tiêu dùng, đối tượng nào được cho vay tiêu dùng. Thứ hai, không nên quy định trần lãi suất đối với cho vay tiêu dùng. Bởi lẽ rủi ro của cho vay tiêu dùng rất cao và nếu áp trần lãi suất sẽ làm méo mó thị trường. Thứ ba, nâng mức độ hiểu biết của người dân và doanh nghiệp đối với dịch vụ tài chính NH nói chung và cho vay tiêu dùng nói riêng. Cuối cùng là tăng tính minh bạch, cung cấp thông tin rõ ràng, vì vay tiêu dùng chủ yếu là vay tín chấp.

Thực tế hiện nay, Việt Nam vẫn chưa thật sự có một thị trường tín dụng tiêu dùng phát triển, do khuôn khổ pháp lý cho hoạt động này chưa đầy đủ và chưa phù hợp với thực tiễn thị trường. Bên cạnh đó, hoạt động tuyên truyền phổ biến thông tin để giúp xã hội hiểu rõ, hiểu đúng về bản chất, điều kiện tiếp cận và rủi ro tiềm ẩn liên quan đến tín dụng tiêu dùng còn không ít bất cập. Vì thế, sớm khắc phục những hạn chế này mới giúp thị trường tín dụng tiêu dùng phát triển lành mạnh và tiệm cận với thông lệ chuẩn mực quốc tế.

Chưa khai phá hết tiềm năng ảnh 1

Nhân viên HD Saison tư vấn cho khách hàng mua xe gắn máy trả góp thông qua cho vay tài chính tiêu dùng.

Theo đó, cần xây dựng khuôn khổ pháp lý cho thị trường tín dụng tiêu dùng và hỗ trợ các định chế tài chính trong phổ biến tuyên truyền kiến thức và thông tin về tín dụng tiêu dùng là công cụ hữu hiệu để hạn chế tín dụng đen, đồng thời là phương thức hữu hiệu đa dạng hóa hoạt động của các TCTD. Điều cần lưu ý là không nên áp dụng trần lãi suất đối với tín dụng cho vay tiêu dùng, vì vừa không khả thi vừa đi ngược lại các nguyên tắc thị trường nước ta đang cố gắng áp dụng.

Bài liên quan:

Cần quy định chặt chẽ, rõ ràng

Ý kiến chuyên gia

YÊN LAM – XUÂN ANH

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Dự án đại lộ ven sông Sài Gòn có khả thi?

Dự án đại lộ ven sông Sài Gòn có khả thi?

(ĐTTCO) - Mới đây, trong văn bản cho ý kiến về dự án BT (đổi đất lấy hạ tầng) đại lộ ven sông Sài Gòn, Bộ Kế hoạch - Đầu tư (KH-ĐT), cho rằng TPHCM cần yêu cầu Tập đoàn Tuần Châu bổ sung các nội dung còn thiếu, như chứng minh năng lực, kinh nghiệm thực hiện dự án tương tự cho phù hợp quy định.