THU HÚT ĐẦU TƯ NƯỚC NGOÀI

Cảnh báo tác nhân thảm họa môi trường

(ĐTTCO)- Khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) đóng góp khoảng 1/4 giá trị tăng trưởng GDP trong 25 năm qua. Tuy nhiên, thảm họa môi trường tại ven biển 4 tỉnh miền Trung đang làm dấy lên những lo ngại về tình trạng gây ô nhiễm của các dự án FDI. Vụ việc này gây nghi ngại về việc có liên quan đến siêu dự án Formosa, dù quá trình cấp phép đã có báo cáo đánh giá tác động môi trường. Trao đổi với ĐTTC, GS. Nguyễn Mại, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp FDI, cho biết:

Ngay từ năm 1997 khi Luật Đầu tư nước ngoài được ban hành, vấn đề thu hút đầu tư gắn với bảo vệ môi trường rất được chú trọng. Tuy nhiên, do việc triển khai thực hiện chưa tốt nên đã để xảy ra nhiều hậu quả xấu cho môi trường. Chúng ta đã phải trả giá đắt, khi nhiều sông, hồ trên cả nước bị ô nhiễm do ảnh hưởng bởi chất thải từ các nhà máy, khu công nghiệp (KCN). Trên sông Thị Vải (Đồng Nai) việc Vedan xả thải gây ô nhiễm rộ lên vào năm 2008. Khi đó đã xảy ra vụ kiện giữa người dân sinh sống trên dòng sông và năm 2010, Vedan đã phải bồi thường cho nông dân đánh cá, nuôi trồng thủy sản tại Đồng Nai, Cần Giờ (TPHCM) 119 tỷ đồng. Vấn đề xử lý nước thải công nghiệp, chất thải rắn, chất thải lỏng phát sinh từ các KCN, các dự án FDI như Vedan, hay chuyện khói bụi tại Hà Nội ngày càng trở nên độc hại hơn, hoặc việc cá chết hàng loạt tại ven biển 4 tỉnh Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên Huế, cho thấy vấn đề môi trường đang trở nên rất nóng.

Thực hiện tốt quyền lựa chọn dự án, nhà đầu tư

PHÓNG VIÊN: - Vậy theo ông có cần những tiêu chuẩn môi trường cao hơn khi cấp phép đầu tư nước ngoài trong thời gian tới?

GS. NGUYỄN MẠI: - Vấn đề của thu hút vốn FDI hiện nay là quyền lựa chọn. Nhà đầu tư nước ngoài có quyền lựa chọn quốc gia hay một địa phương nào đó để thực hiện dự án. Còn Việt Nam có quyền lựa chọn nhà đầu tư phù hợp với mục tiêu phát triển, hoặc từ chối nhà đầu tư nếu họ không đáp ứng đầy đủ các tiêu chí, tiêu chuẩn và chỉ dẫn đã đề ra. Vì thế, tôi nghĩ không cần phải xây dựng các tiêu chuẩn khắt khe hơn cho các dự án FDI, mà cần thực hiện tốt quyền lựa chọn dự án, lựa chọn nhà đầu tư.

Thí dụ, hiện đang có cao trào nhà đầu tư đến từ các quốc gia, vùng lãnh thổ như Trung Quốc, Đài Loan, Hồng Công, Hàn Quốc đầu tư vào lĩnh vực dệt may, nhuộm vải để đón đầu cơ hội xuất khẩu vào các nước thành viên Hiệp định Đối tác kinh tế xuyên Thái Bình Dương (TPP). Điển hình là các dự án của Công ty TNHH Hyosung Đồng Nai, vốn đầu tư 660 triệu USD với mục tiêu sản xuất, gia công các loại sợi; Công ty TNHH Worldon đầu tư 300 triệu USD vào lĩnh vực may mặc tại TPHCM; Công ty TNHH Polytex Far Eastern đầu tư 274 triệu USD sản xuất xơ tổng hợp polyester tại Bình Dương; Nhà máy sợi, vải màu Lu Thai đầu tư hơn 160 triệu USD tại Tây Ninh… Điều đáng nói, đây là ngành có nguy cơ xả thải gây ô nhiễm và hủy hoại môi trường rất lớn nếu không có các tiêu chí khắt khe về bảo vệ môi trường.

Với tư cách là quốc gia được lựa chọn đầu tư, Việt Nam có quyền đưa ra các chỉ dẫn về môi trường và thực hiện việc quản lý Nhà nước đối với các dự án FDI một cách công khai, minh bạch, bài bản. Đây là cách để tránh xảy ra các thảm họa môi trường nghiêm trọng, làm dư luận bức xúc. Các cơ quan hữu quan cần vào cuộc từ đầu tìm nguyên nhân ngăn ngừa ô nhiễm.

Điều này cho thấy nhiều địa phương hiện chưa quan tâm đúng mức trong việc lựa chọn nhà đầu tư và công nghệ cho phép để buộc nhà đầu tư phải có chi phí bảo vệ, khắc phục hậu quả môi trường trong suốt quá trình đầu tư. Bởi các dự án FDI đều phải có kinh phí để xử lý chất thải, trong ngành dệt, nhuộm lại càng cần nhiều hơn. Mặt khác, các địa phương, ban quản lý KCN cũng còn lơi lỏng trong kiểm tra, giám sát quá trình xây dựng và vận hành các nhà máy FDI. Chẳng hạn như Formosa Hà Tĩnh, tôi là một trong những người được UBND tỉnh Hà Tĩnh mời giúp trong quá trình thẩm định dự án trước khi cấp phép đầu tư. Đến nay, tôi vẫn giữ nguyên kiến nghị về dự án Formosa, đó là công nghệ lò cao luyện thép Formosa áp dụng sẽ phát sinh nguy cơ gây ô nhiễm môi trường. Vì vậy tôi đã đề nghị UBND tỉnh giao Sở Tài nguyên - Môi trường (TN-MT) lập tổ công tác đặc biệt, có chuyên môn để giám sát Formosa trong suốt quá trình xây dựng và vận hành dự án. Nếu tỉnh Hà Tĩnh làm được như vậy, việc xảy ra sự cố vừa rồi sẽ chủ động hơn trong việc tìm nguyên nhân. Câu chuyện Formosa Hà Tĩnh cũng là bài học để các địa phương khác khi lựa chọn công nghệ, dự án FDI trong lĩnh vực dệt, nhuộm. Các địa phương hoàn toàn có thể làm tốt hơn để các dự án FDI vừa phát huy hiệu quả, vừa chất lượng, không gây ra các thảm họa đáng tiếc về môi trường.

Chặt chẽ trong thẩm định công nghệ

- Các dự án FDI lớn đều có báo cáo đánh giá tác động về môi trường trước khi quyết định đầu tư, vậy tại sao các dự án này vẫn có nguy cơ gây ra thảm họa môi trường?

- Theo Luật Môi trường là vậy, không chỉ dự án FDI mà tất cả dự án lớn đầu tư trong các lĩnh vực điện, điện tử, dầu khí đều phải có báo cáo đánh giá tác động môi trường, dù đây không phải là giải pháp cơ bản giải quyết hoàn toàn vấn đề môi trường. Tuy nhiên công cụ này đã không phát huy hiệu quả. Bởi lẽ, báo cáo đánh giá tác động môi trường nhà đầu tư thuê các công ty trực thuộc Bộ TN-MT hay các công ty tư vấn có liên hệ với Sở TN-MT để làm. Nhà đầu tư có thể bỏ ra 300-500 triệu đồng để thuê làm báo cáo này nhưng cũng chỉ trên lý thuyết nên không có nhiều ý nghĩa.

Mỗi năm có hàng ngàn dự án FDI được cấp phép mới. Nếu các địa phương quá dễ dãi trong cấp phép sẽ để lại những hậu quả tai hại về môi trường. Nhìn vào số lượng các dự án FDI được cấp phép hiện nay, dễ dàng nhận ra có quá nhiều dự án về lọc dầu, dự án sắt thép, hóa chất… Những dự án FDI áp dụng công nghệ truyền thống, cổ điển cần được xem xét kỹ để lựa chọn phù hợp.

Quan trọng nhất hiện nay là luật lệ đã có nhưng cần xem xét lại các định mức, tiêu chuẩn môi trường như nước thải, chất thải rắn, lượng khói bụi… một cách công khai để buộc nhà đầu tư thực hiện nghiêm túc. Thứ 2, trong từng dự án nên có chỉ dẫn về công nghệ đầu tư và một định mức chi phí nào đó về bảo vệ môi trường. Chẳng hạn quy định phải dành 1% hay 2% tổng vốn dự án để đầu tư thiết bị xử lý các phát sinh về môi trường. Nếu không có nguồn kinh phí này không phê duyệt duyệt dự án. Thứ 3, phải giám sát chặt chẽ khi nhà đầu tư triển khai dự án, không thể để xảy ra các thảm họa môi trường nghiêm trọng mới vào cuộc khắc phục hậu quả. Với thảm họa môi trường tại miền Trung, hiện tại cũng không dễ dàng để thiết lập ngay hệ thống quan trắc tại dự án Formosa vì nó còn liên quan đến nhiều yếu tố. Ngay như nước ta cũng chưa sản xuất được thiết bị quan trắc. Hơn nữa hệ thống quan trắc lắp đặt lại Formosa phải phù hợp với hệ thống xử lý chất thải 45 triệu USD họ đã công bố đầu tư cho dự án. Hệ thống quan trắc môi trường phải làm từ đầu để tương thích với dây chuyền công nghệ luyện thép Formosa đã đầu tư. Để xử lý một thảm họa môi trường chúng ta không chỉ tuyên truyền và đưa ra lời hứa mà phải rút kinh nghiệm từ đó để ít xảy ra những thảm họa tương tự với các dự án FDI tiếp theo.
Cảnh báo tác nhân thảm họa môi trường ảnh 1

Vụ Vedan xả thải gây ô nhiễm nặng sông Thị Vải (Đồng Nai) năm 2008 vẫn là vấn đề thời sự hiện nay.

Cần thay đổi cách xúc tiến đầu tư

- Là người gắn bó nhiều năm với lĩnh vực đầu tư FDI, ông có đề xuất gì để các địa phương có thể thực hiện quyền lựa chọn dự án FDI tốt nhất, mang lại hiệu quả cao hơn trong thời gian tới?

- Bất cập trong lựa chọn dự án đầu tư FDI hiện nay là nhà đầu tư đến gặp, lãnh đạo địa phương tiếp nhưng lại không có bộ phận nào theo dõi họ có tiếp tục quan tâm, thực hiện dự án không. Ở các nước khi nhà đầu tư quan tâm, họ đều ký biên bản ghi nhớ với nhà đầu tư, sau đó giao cho một cơ quan chuyên trách theo dõi việc thực hiện các cam kết trong biên bản ghi nhớ này. Những năm trước đây, ở Hà Tĩnh đã có bài học về ưu đãi đầu tư FDI nhưng không mang lại hiệu quả. Cụ thể một nhà đầu tư FDI khi bày tỏ ý định đầu tư đã được UBND tỉnh cấp đất ngay. Nhưng sau 2 năm không thấy nhà đầu tư quay lại, tỉnh đã nhờ chúng tôi đánh giá giúp khả năng tiếp tục thực hiện dự án. Khi vào website của nhà đầu tư, chúng tôi nhận thấy chính sách của họ là mua lại những dự án đang hoạt động kém để đầu tư, không phải phát triển dự án mới. Và sau đó nhà đầu tư này cũng chính thức thông báo không tiếp tục đầu tư, tỉnh buộc phải thu hồi lại đất đã cấp.

Trong thu hút đầu tư FDI cần thay đổi cách xúc tiến đầu tư, sau khi gặp gỡ nhà đầu tư, các địa phương phải quan tâm đến chiến lược phát triển toàn cầu của các tập đoàn đa quốc gia (TNCs). Sau đó phải liên hệ với họ về nhu cầu đầu tư để cùng thống nhất hợp tác. Nếu các địa phương không thay đổi, không thể thu hút được các nhà đầu tư lớn và dự án FDI chất lượng. Bắc Ninh là một điển hình thành công trong thu hút FDI. Với định hướng thu hút những TNCs lớn trong lĩnh vực điện tử, công nghệ cao, Bắc Ninh đã mời lãnh đạo cấp cao của các TNCs đến đàm phán trực tiếp và đáp ứng tối đa các yêu cầu của nhà đầu tư trong điều kiện cho phép. Kết quả là họ đã thu hút được các tập đoàn công nghệ hàng đầu như Samsung, Canon, Nokia (Microsoft)… Hiện nay, Bắc Ninh là tỉnh xuất khẩu đứng đầu Việt Nam, thu ngân sách lớn, ngành công nghiệp và dịch vụ chiếm 92%, nông nghiệp chỉ chiếm 8%.

- Xin cảm ơn ông.

Đăng Tuân (thực hiện)

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất