Vốn ODA đang bị lãng phí?

Trong bối cảnh đất nước luôn đối mặt với tình trạng thiếu vốn cho cơ sở hạ tầng, hơn 20 tỷ USD đã vay từ nguồn viện trợ phát triển chính thức (ODA) vẫn đang nằm chờ giải ngân, và một phần trong đó có nguy cơ bị hủy bỏ trong hai năm tới do không được sử dụng.

 Vốn ODA đang bị lãng phí? ảnh 1

Phát biểu tại Diễn đàn Đối tác Phát triển Việt Nam – diễn đàn giữa Chính phủ VN và các nhà tài trợ đa phương và song phương – cuối tuần trước tại Hà Nội, ông Eric Sidgwick – Giám đốc quốc gia của Ngân hàng Phát triển Châu Á tại VN đã nhấn mạnh rằng khả năng tận dụng tối đa nguồn lực ODA của VN khá hạn chế bởi các chính sách phức tạp không cần thiết. Điều này đã làm kéo dài quá trình chuẩn bị và phê duyệt của các dự án do bên ngoài tài trợ, làm giảm hiệu suất và hiệu quả của nguồn tài chính bên ngoài đối với việc hỗ trợ cơ sở hạ tầng.

Lời phàn nàn của ông Eric thực ra không phải là chuyện mới tại các diễn đàn thường niên giữa các nhà tài trợ và Chính phủ, nhưng nếu cứ tiếp tục kéo dài thì liệu hàng tỷ USD có sẵn có đang tiếp tục bị lãng phí, trong khi vốn đầu tư cho cơ sở hạ tầng và các dự án xã hội khác vẫn đang thiếu?

Có lẽ một phần câu trả lời cũng đã có, khi Bộ Kế hoạch và Đầu tư vào tháng 10 vừa qua đã gửi các bộ, ngành liên quan bản danh sách 19 chương trình, dự án sử dụng vốn vay ưu đãi của Ngân hàng Thế giới (WB) sẽ bị hủy một phần vốn không sử dụng.

Trong danh sách trên có bao gồm các dự án như dự án giao thông đô thị Hải Phòng, dự án phát triển giao thông đô thị Hà Nội và dự án phát triển năng lượng tái tạo. Lý do của đợt tổng rà soát danh mục đầu tư các dự án sử dụng vốn vay WB lớn nhất từ trước đến nay xuất phát từ việc VN sẽ không còn tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi từ Hiệp hội Phát triển quốc tế (IDA) do đã trở nước thu nhập trung bình thấp. Thời điểm nguồn vốn IDA ngừng cung cấp cho VN được xác định là cuối năm tài khóa 2017. Trong trường hợp nguồn vốn IDA chấm dứt, các khoản vay ưu đãi bị hủy do không giải ngân hết hoặc thay đổi tỷ giá và thiết kế này sẽ không thể tái sử dụng cho các dự án khác, mà phải trả lại nhà tài trợ.

Hơn 20 tỷ USD nằm chờ

Trong giai đoạn 1993 – 2014, VN được đánh giá là một mô hình thành công về huy động vốn ODA, với tổng giá trị cam kết đạt 85,2 tỷ USD, tổng giá trị các hiệp định ký kết đạt 70,3 tỷ USD. Phần lớn các khoản vay ODA và vay ưu đãi quy mô lớn có lãi suất rất ưu đãi, thời gian vay và ân hạn dài. Khoảng 45% khoản vay có lãi suất dưới 1% một năm, thời hạn vay từ 30-40 năm, trong đó có 10 năm ân hạn. Khoảng 40% các khoảng vay ODA còn lại có lãi suất hàng năm từ 1-3%, thời hạn vay từ 12-30 năm, trong đó có 5-10 năm ân hạn. Và còn lại là các khoản vay ưu đãi hơn.

Rõ ràng, với lãi suất rất thấp và thời hạn vay cũng như ân hạn dài, ODA là nguồn vốn quý báu để phát triển hệ thống cơ sở hạ tầng và các dự án xã hội của đất nước. Thực tế đã có nhiều dự án hạ tầng giao thông lớn được hoàn thiện trong những năm qua nhờ vào nguồn vốn ODA, như dự án đường cao tốc Hà Nội-Lào Cai, Hà Nội-Thái Nguyên hay dự án cầu Nhật Tân.

Những quy định trong bản dự thảo Nghị định thay thế Nghị định 38 về sử dụng vốn ODA được nhóm ngân hàng nhận xét là phức tạp và không giải quyết được một số vấn đề thực hiện dự án quan trọng mà Chính phủ đang phải đối mặt.

Tuy nhiên, hầu hết các nhà tài trợ đều có ý kiến giống như ông Eric khi cho rằng tốc độ giải ngân vốn ODA là khá chậm. Tính đến hết năm 2014, vốn giải ngân ODA mới đạt 48,4 tỷ USD, chiếm gần 70% tổng vốn ODA ký kết. Vẫn còn đó hơn 20 tỷ USD chưa được giải ngân. Tốc độ giải ngân vốn ODA của VN thấp hơn cả mức giải ngân trung bình các nước ASEAN. Như vậy, nguy cơ nguồn vốn ODA không sử dụng hết có thể bị cắt giống như nguồn vốn IDA trong những năm tới là có thật, do VN đã trở thành quốc gia có thu nhập trung bình.

Một hệ lụy khác nữa từ việc giải ngân chậm là vốn đầu tư của nhiều dự án hạ tầng theo thời gian đã tăng lên đáng kể. Ví dụ, dự án xây dựng tuyến đường sắt đô thị đoạn Nhổn-Ga Hà Nội đã đội chi phí đầu tư từ 783 triệu euro lên 1,1 tỷ euro. Còn dự án đường sắt Cát Linh-Hà Đông sau 5 năm thi công chậm chạp thì tổng mức đầu tư cũng đã được điều chỉnh tăng từ 552 triệu USD lên 891 triệu USD.

Sự thay đổi chậm chạp

Sốt ruột trước tốc độ giải ngân, vào ngày 11 tháng 9 năm 2015, nhóm sáu ngân hàng nước ngoài cung cấp ODA cho VN đã chỉ ra những thách thức về bất cập của chính sách giải ngân ODA trong một bức thư cho Chính phủ. Bức thư nhấn mạnh rằng việc rà soát Nghị định 38 về sử dụng vốn ODA mang lại cơ hội độc nhất để loại bỏ những rào cản hiện nay trong việc triển khai thực hiện các dự án ODA có hiệu quả, đặc biệt vào thời điểm dư nợ ODA chưa giải ngân cao hơn 20 tỷ USD trong khi đó Chính phủ vẫn đang đối mặt với áp lực ngân sách trong việc đầu tư cho các nhu cầu phát triển.

Tuy nhiên, lá thư cũng thể hiện quan điểm của nhóm sáu ngân hàng rằng cơ hội này đã không được nắm bắt đầy đủ. Những quy định trong bản dự thảo mới được nhận xét là phức tạp và không giải quyết được một số vấn đề thực hiện dự án quan trọng mà Chính phủ đang phải đối mặt.

Đặc biệt, nhóm ngân hàng cho rằng các quy trình chuẩn bị và phê duyệt dự án, quá trình đàm phán vay vốn, thỏa thuận vay vốn, thủ tục sửa đổi bổ sung vẫn còn phức tạp và cần phải tinh giản hơn nữa. Hơn nữa việc sử dụng các tổ chức tài chính thương mại cho công tác thẩm định cho vay lại vẫn là một quan ngại đáng kể. Việc đó có thể hạn chế các tỉnh nghèo tiếp cận với ODA trong khi đó, sự rõ ràng, tính đủ điều kiện và quy trình cũng như phạm vi của các hành động trước và tài trợ hồi tố vẫn chưa rõ ràng và cần phải giải thích. Cuối cùng, vẫn còn đó nhiều ví dụ về quy trình rà soát và phê duyệt cấp cao của Chính phủ làm chậm quá trình huy động và triển khai các nguồn vốn.

Ông Eric Sidgwick – Giám đốc quốc gia, Ngân hàng Phát triển Châu Á

Đầu tư cơ sở hạ tầng công manh mún

Các nguồn tài chính nhằm đáp ứng nhu cầu đầu tư cơ sở hạ tầng trong tương lai của VN đã lên đến mức vượt qua khả năng thanh toán, một phần là do tập trung vào tăng mức đầu tư tuyệt đối chứ không chú ý đến hiệu quả của đầu tư. Việc đầu tư cơ sở hạ tầng công một cách manh mún là một nguyên nhân cơ bản dẫn tới đầu tư không hiệu quả. Trong cơ cấu quản lý phân cấp ở mức độ cao của VN, các tỉnh lựa chọn và thực hiện các dự án cơ sở hạ tầng riêng tại tỉnh mình, và thường cạnh tranh với nhau. Các quyết định đầu tư thường ít liên quan tới ưu tiên chiến lược quốc gia. Hậu quả là đầu tư quá mức làm mất cân đối ở mức độ cao so với nền kinh tế VN. Điều đó tuy không được đề cập một cách rõ ràng trong báo cáo này nhưng việc giảm nhẹ những thách thức đó sẽ đòi hỏi một tiến bộ rõ rệt trong hệ thống quản lý tài chính công. Tuy nhiên ở cấp độ dự án những hiệu quả rõ rệt có thể đạt được thông qua việc sử dụng triệt để hơn năng lực chuyên môn của khối tư nhân.

Để giúp Chính phủ và các đối tác phát triển nâng cao việc lập kế hoạch và huy động nguồn hỗ trợ cho nguồn ODA, Bộ Tài chính và Bộ Kế hoạch và Đầu tư cần phối hợp phổ biến kế hoạch huy động vốn vay trung hạn từ bên ngoài. Kế hoạch này cần bao gồm các nhu cầu tài chính từ bên ngoài và các lĩnh vực ưu tiên hỗ trợ trong vòng 5 năm. Các đối tác phát triển cũng nên cam kết phản hồi lại kế hoạch này với sự phân bổ nguồn lực dự kiến để đáp ứng kế hoạch tài chính từ bên ngoài này.

Cuối cùng, các đối tác phát triển cho rằng cần ưu tiên cung cấp thông tin rõ ràng hơn về việc sử dụng nguồn vốn ODA cho các lĩnh vực xã hội. Khi các nguồn viện trợ đa phương có xu hướng giảm và VN tốt nghiệp nguồn vốn vay ODA ưu đãi thì cần có một chính sách rõ ràng để hướng dẫn các nguồn đầu tư trong tương lai cho những lĩnh vực này. Các đối tác phát triển kiến nghị rằng Bộ Tài chính và Bộ Kế hoạch và Đầu tư phối hợp với nhau để đưa ra một chính sách trong việc sử dụng nguồn vốn ODA không ưu đãi nhằm hỗ trợ cho các ưu tiên thuộc lĩnh vực xã hội của Chiến lược Phát triển Kinh tế-Xã hội giai đoạn 2016-2020.

Pratibha Mehta – Điều phối viên thường trú của Liên Hợp Quốc tại Việt Nam

Khuyến khích nguồn lực thông qua quan hệ đối tác công tư

Việc thực hiện mục tiêu phát triển bền vững đòi hỏi nguồn lực quan trọng từ nguồn tài chính quốc tế và trong nước, bao gồm các nguồn tài trợ công và tư nhân và không chỉ phụ thuộc vào nguồn ODA. Điều này đặc biệt quan trọng với VN trong bối cảnh suy giảm ODA và áp lực về ngân sách công. Những nỗ lực mới là cần thiết để thúc đẩy cơ sở tính thuế trong nước và đảm bảo hiệu quả trong việc phân bổ và quản lý tài chính công. Tương tự, một số phương thức để tận dụng nguồn lực thông qua quan hệ đối tác công tư cũng cần được khuyến khích. Có thể sẽ cần xem xét lại cơ cấu Chính phủ để loại bỏ những tắc nghẽn mang tính thể chế trong quá trình thực hiện nghĩa vụ và phối hợp liên ngành.

Ông Dương Đức Ưng – Chuyên gia kinh tế

Ban quản lý dự án thiếu chuyên nghiệp

ODA thực sự là nguồn vốn quan trọng và hữu ích. Điều đó không phải chỉ được chứng minh bởi những gì đang xảy ra ở VN, mà còn được chứng minh trong vòng 60 năm tồn tại của khoản hỗ trợ này đối với các quốc gia đang phát triển.

Cũng cần nói, nó có những mặt rất tiêu cực. Nhưng mặt tích cực vẫn là chủ yếu. Đó là vấn đề cốt lõi nhất của viện trợ ODA. Trước hết, dù bị gắn theo các điều kiện tài chính, và chính trị, ODA là nguồn vốn tốt với một nước đang khát khao phát triển như VN. Thực tế, ở VN, chúng ta thấy toàn bộ công trình hạ tầng quy mô lớn là từ vốn ODA, bao gồm tất cả các cây cầu lớn nhất từ Lạng Sơn đến mũi Cà Mau, rồi các tuyến đường cao tốc, sân bay, bến cảng cũng vậy. Những công trình đó chúng ta cũng có thể tự làm được, nhưng chắc là lâu, mất nhiều năm nữa vì nguồn lực của chúng ta không đủ.

Thực ra, giải ngân lên tới gần 70% không phải là ít, và tốc độ giải ngân đã tốt hơn những năm gần đây. Nhưng đúng là vẫn thấp so với mức trung bình thế giới. Giải ngân thấp có nhiều câu chuyện. Thứ nhất là thiết kế dự án kém, chất lượng kém; Thứ hai, quan trọng hơn, là chúng ta luôn thiếu vốn đối ứng. Nếu giải ngân “thả phanh” tất cả các dự án đã ký kết theo đúng tiến độ, thì chúng ta không thể nào đủ vốn đối ứng. Thứ ba, năng lực của các ban quản lý thường thiếu chuyên nghiệp, trong khi số lượng ban quản lý thì nhiều vô kể. Ví dụ, có tỉnh trong một lĩnh vực nông nghiệp mà có tới 17 ban quản lý khác nhau. Cứ mỗi dự án một ban quản lý. Đây là vấn đề đau đầu, chi phí tốn kém, chất lượng quản lý kém, không chuyên nghiệp.

(DĐDN)

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Góc chuyên gia

Chính sách

105 TTHC Bộ Tài chính thực hiện qua dịch vụ bưu điện

(ĐTTCO)- Bộ Tài chính đã ban hành Quyết định số 1043/QĐ-BTC về việc công bố danh mục thủ tục hành chính có thể thực hiện qua dịch vụ bưu chính công ích thuộc phạm vi chức năng quản lý nhà nước của Bộ Tài chính.