Minh bạch vẫn chỉ là khẩu hiệu

LTS: Mục Chủ điểm - Sự kiện số báo ra ngày 10-9-2015 đăng bài “Đòi tăng giá điện do lỗ chênh lệch giá - Các doanh nghiệp không sòng phẳng”, phản ánh việc các tập đoàn sản xuất điện lớn lấy cớ tỷ giá thay đổi tác động đến giá điện để đòi hạch toán lỗ tỷ giá vào giá thành điện. Để rộng đường dư luận, ĐTTC trích đăng ý kiến của TS. NGUYỄN ĐỨC THÀNH, Viện trưởng Viện Nghiên cứu kinh tế và chính sách (VEPR), xung quanh vấn đề này.

Độc quyền, có cớ là tăng

 Minh bạch vẫn chỉ là khẩu hiệu ảnh 1
Khi tỷ giá USD/VNĐ tăng, có thể thấy không phải doanh nghiệp nào cũng tăng giá ngay lập tức dù họ phụ thuộc vào nhập khẩu. Họ không tăng giá ngay bởi không liên quan đến Nhà nước, không có quyền lực và đang phải cạnh tranh rất khốc liệt trên thị trường. Họ phải thăm dò khách hàng, đối thủ cạnh tranh, nghĩa là dù xu hướng sẽ tăng nhưng sẽ phải thận trọng nếu không sẽ mất khách.

Trong khi đó, việc muốn tăng giá ngay là ở những doanh nghiệp đang có tính độc quyền rất cao, không phải cạnh tranh, không phải lo mất khách hàng và muốn tăng họ chỉ phải xin phép Nhà nước (nếu không phải xin phép họ đã tăng rồi). Ở khía cạnh kinh tế thấy rõ đó là hành vi của người độc quyền, không phải hành vi của nhà cạnh tranh.

Nhưng với điện, sẽ xảy ra 2 trường hợp: phải tăng theo đúng quy định khi chi phí đầu vào biến động và mượn cớ đó để tăng lên. Về nguyên tắc, một hàng hóa được làm ra cần đầu vào từ nhiều nguồn khác nhau. Những nguồn đầu vào phải nhập khẩu tính bằng USD sẽ thay đổi theo tỷ giá đó, nếu các hợp đồng được cam kết theo tỷ giá thả nổi giá sẽ phải tăng.

Còn nếu đã quy đổi cố định ra tiền đồng sẽ không chịu tác động tỷ giá. Các khoản nợ, máy móc nhập khẩu để đầu tư sẽ tăng lên do tỷ giá. Nhưng các máy móc khi tăng, giá trị của nó được trải ra để trả trong hàng chục năm. Cho nên tỷ giá có tăng cũng chỉ phải trả phần của năm đó với mức tăng tương tự các nguyên liệu đầu vào phải nhập khẩu khác.

Từ đầu năm đến nay, tỷ giá tăng 5% nhưng điều đó không có nghĩa giá thành sản phẩm sẽ tăng 5%. Bởi để làm ra sản phẩm điện hoặc sản phẩm nào đó còn phải thuê người lao động và các chi phí khác. Trong khi đó, các chi phí này được trả bằng VNĐ và tạm thời chưa có thay đổi nên không chịu ảnh hưởng bởi tỷ giá. Thí dụ, chi phí nhập khẩu chiếm 30% hay 40% chi phí giá thành, cách tính đơn giản là lấy phần đó nhân với 5% biến động tỷ giá trên sẽ ra mức biến động giá thành cơ bản, từ đó có thể điều chỉnh do biến động tỷ giá. Cụ thể nếu chi phí trên 40%, giá thành đầu ra chỉ tăng 2%.

Bất chấp dư luận

Các doanh nghiệp kinh doanh có sử dụng nguồn ngoại tệ lớn muốn tránh rủi ro về tỷ giá, họ đều hợp đồng mua ngoại tệ với tỷ giá cố định có kỳ hạn với các ngân hàng thương mại. Việc các tập đoàn nêu trên kêu ca đã đặt ra câu hỏi về năng lực của họ trong vấn đề này. Trong kinh doanh, rủi ro dẫn đến thua lỗ là chuyện bình thường, nhưng nếu lấy vị thế độc quyền về mặt hàng mình kinh doanh để người dân phải chia sẻ là điều bất hợp lý.

TS. Nguyễn Trí Hiếu,
chuyên gia kinh tế

Theo các chuyên gia, câu chuyện ở đây là nếu tăng giá điện cần phải minh bạch nhằm tạo sự đồng thuận. Thế nhưng, sự minh bạch dường như đang là điều xa xỉ với ngành điện. Ngày 22-4-2014, Bộ trưởng Bộ Công Thương đã ban hành Chỉ thị 11 về việc tăng cường công khai, minh bạch, đối với hoạt động kinh doanh điện, xăng dầu.

Trong đó, đối với điện, Bộ trưởng Bộ Công Thương yêu cầu Cục Điều tiết điện lực, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) thực hiện công khai minh bạch kết quả sản xuất, kinh doanh điện, bao gồm: báo cáo quyết toán tài chính (có kiểm toán); kết quả sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp; giá thành sản xuất, kinh doanh điện; báo cáo giám sát tài chính doanh nghiệp...

Thế nhưng, từ đó đến nay, hiếm người dân, cơ quan truyền thông tiếp cận được những văn bản này từ phía Cục Điều tiết điện lực, hay EVN. Những thông tin có được trong các buổi họp, thông báo rất vắn tắt, thiếu sự kiểm chứng. Một lĩnh vực đầu vào ảnh hưởng đến toàn xã hội, muốn tăng giá vì chi phí tăng nhưng có vẻ không cần sự ủng hộ của dư luận. Đó chỉ có thể là biểu hiện của sự độc quyền và nó cũng phản ánh thực tế hoạt động kinh doanh của ngành điện là có vấn đề.

Với lĩnh vực còn độc quyền cứ có cớ là tăng giá. Nhưng để mức tăng hợp lý phải minh bạch, có sự đồng thuận, phải đưa ra các con số cụ thể. Khi họ đã minh bạch chúng ta cũng biết rõ hơn về mức độ lệ thuộc vào nhập khẩu đến mức nào. Tại sao họ không công khai?

Đó là vì bản thân ngành này không minh bạch và họ tự đặt cho mình quyền thao túng về thông tin. Họ có vị trí độc quyền nên không phải lo việc tăng giá sẽ ảnh hưởng đến số lượng khách hàng của mình. Trong khi với các mặt hàng kinh doanh có sự cạnh tranh, từ hàng phở, hàng bún, chủ doanh nghiệp cũng đều có quyền tăng giá theo ý thích của mình, không ai cấm.

Nhưng khác với các doanh nghiệp nhà nước độc quyền, nếu giá bán cần phải 2% mới có lời, trước mắt họ chỉ tăng 1% để không bị đối thủ cạnh tranh mất khách hàng. Đó là việc họ bị kiểm soát bởi sự cạnh tranh của thị trường. Trong khi với những doanh nghiệp có tính chất độc quyền, như ngành điện chẳng hạn, người tiêu dùng chỉ cần chậm nộp tiền điện 1 tuần là bị cắt điện, còn doanh nghiệp lỗ hàng ngàn tỷ đồng thì cũng chẳng sao, thậm chí tính lỗ này vào giá thành điện, bất chấp sự phản ứng của dư luận.

TS. Nguyễn Đức Thành, Viện trưởng VEPR

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Công nghệ - Xe

Du lịch

Ngành du lịch muốn nhọn phải mài nhiều góc

(ĐTTCO) - Du lịch vốn là ngành công nghiệp không khói đầy tiềm năng. Vì thế đầu năm 2017, Nghị quyết 08-NQ/TW của Bộ Chính trị đã được ban hành với mục tiêu phát triển du lịch thành ngành kinh tế mũi nhọn, và mới đây Chính phủ cũng ban hành chương trình hành động thực hiện Nghị quyết này.

Khởi nghiệp

Kiên trì và tỉnh táo trong kinh doanh

(ĐTTCO) - Vừa làm cho công ty gia đình, vừa điều hành một DN khởi nghiệp riêng là cách mà anh Võ Huân (ảnh), Phó Giám đốc Trí Đức Food, Giám đốc điều hành Stella Kinetics, muốn chứng minh năng lực của bản thân. Để hoàn thành 2 sứ mệnh này như thế nào, ĐTTC đã có cuộc trao đổi với anh Võ Huân.